Shqiperia - Zemra – Portali Shqiptar Forum

Dioptria e shtrembëruar qeveritare për protestat

ALEN — Thu, 13 May 2010 21:39:26 +0000

A po infektohet edhe skena e këtushme politike nga sindroma e politikës shqiptare të Tiranës?. Një dilemë e këtilla u shfaqë në syprinë, dhe, pak a shumë, kësisoj do të mund të komentohej protestat e organizuar nga shoqatat joqeveritare shqiptare (fatkeqësisht të shoqëruara aty-këtu edhe me ca elemente partiake opozitare) e cila tuboi disa mijëra qytetarë. Ky fakt gjithsesi nuk mund të nënçmohet nga qeveria. Nga ana tjetër, organizatorët u ndanë të kënaqur nga epilogu dhe shpalosja e kërkesave të tyre para institucioneve shtetërore, si dhe nga jehona e qytetarëve. Por, në vend që kreu i ekzekutivit të shqetësohet, gjegjësisht të formulojë një qasje më serioze në kontest të shqyrtimit më konstruktiv dhe serioz të kërkesave të artikuluar, ata bënë të kundërtën. Në fakt, nga kabineti i Gruevskit, vrapuan për t’i nënçmuar protestat duke thënë se numri i vogël i protestuesve dëshmon se shqiptarët kërkojnë zgjidhje vetëm përmes institucioneve!. Dhe, shpalosja në këtë mënyrë e qëndrimit të qeverisë për rrjedhën e protestave, më shumë i ngjante fërkimit të duarve, në stilin: “Shyqyr Zot që nuk ishin në numër më të madh”. Vlerësimet e njohësve të mirë të rrjedhave politike në Shkup, janë të mendimit se megjithë deklarimet joserioze, me nuanca diletanteske të qeveritarëve, masiviteti i protestuesve dhe sidomos deklarimet e pjesëmarrësve që u shfaqën nëpër mediat e këtushme, determinojnë një shqetësim të shkallës më të lartë të qeveritarëve, sidomos atyre shqiptarë. Kur bëhen vlerësim për masivitetin e protestuesve gjithsesi se duhet t’i shtohet fakti se shqiptarët vështirë dalin në protesta të cilat nuk i mbështetë partia në pushtet (nga frika se do të përjashtohen nga puna ose do të përjetojnë ndonjë hakmarrje tjetër). Pikërisht për këtë arsye numri i protestuesve nuk duhet aspak të nënçmohet. Rrjedhimisht, Ekzekutivi nuk duhej të nxitonte në shpalosjen e “gëzimit” të Qeverisë, pikërisht në atë formë. Qeveritë e shteteve me traditë demokratike në raste të këtilla, përpjekjet i kanalizojnë në drejtim të ndërmarrjes së hapave për përmirësim të gabimeve, e jo të nënçmimit të masës. Ndërkaq që mënyra e “llafosjes” së Qeverisë Gruevski, më shumë i ngjante orvatjes për rritjen e hendekut ndërmjet “të pakënaqurve” dhe përfaqësuesve të kancelarive më të larta shtetërore edhe pse mllefi dhe revolta e tyre, trokiti në dyert e kancelarive shtetërore të Shkupit. Ende nuk dihet se sa e ka “xigluar” veshin e Ahmetit dhe Gruevskit!. Gjithsesi, ditët në vijim, do të tregojnë se kush kishte të drejtë: “protestëmenët”, “llafollogët qeverisës” apo “mediamenët”. Një e vërtetë është e madhe, se tensionet ndëretnike dita-ditës shtohen. Gjykuar nga e kaluara e hidhur, dhe jo e largët, e vërtetë është se për të përballuar situatat e këtilla, shumë pak na kanë ndihmuar edhe deklarimet me vello politike dhe diplomatike të miqve tanë. Të mos harrojmë të kaluarën e hidhur, për interesa të grupacioneve dhe individëve të caktuar. Le të na shërbej e kaluara si leksion për të mësuar në gabime gjegjësisht për të mos i përsëritur gabimet, dhe jo e kundërta e kësaj

MAQEDONIJA DUHET TE NDAHET

ALEN — Mon, 19 Apr 2010 00:21:09 +0000

Politika e fundit e Nikolla Gruevskit, e konsideruar si nacionaliste ka bërë që shumë shqiptarë të kërkojnë zgjidhje tjera alternative. Analisti dhe politologu nga Shqipëria, Koço Danaj në një bisedë për “Lajm” ka pohuar se shqiptarët po shkojnë drejt formimit të Shqipërisë natyrale, e cila në vetvete do të ketë të gjitha trojet ku jetojnë shqiptarët. “2010 është viti i fillimit të ndërtimit të Shqipërisë natyrale. Ajo lëvizje që quhet sot Vetëvendosje, mos të habiteni kur në të ardhmen do të quhet parti politike, rreth të cilës do të grumbullohen të gjithë ata shqiptarë që duan të mbeten shqiptarë me mentalitet progresiv. Këta shqiptarë normalisht që do të ndeshen me ata evropeistë të cilët do të pranojnë vetëm origjinën ta kenë shqiptare, si për shembull maqedonas, serb apo grek me origjinë shqiptare”, tha fillimisht Danaj. Ai pikëpamjet e tij për rrjedhat e politikës në Ballkan, i ka shkruar edhe në librin e fundit “Platforma e Shqipërisë natyrale”, të cilin e ka përkthyer edhe në maqedonisht, serbisht, greqisht dhe anglisht. “Në kopertinë kam vënë orën e Ismail Qemalit, duke i ndërruar vetëm katër numrat. Vitin 2013 e konsideroj si vit të konfederatës Shqipëri-Kosovë që pastaj do të pasohet edhe me bashkimin e trojeve tjera shqiptare rreth këtij trungu”, tha Danaj. Sipas tij, bashkësia ndërkombëtare është duke rregulluar gabimet e të së kaluarës dhe ka mbetur vetëm çështja shqiptare pa u rregulluar. “Puna e shqiptarëve deri tani ka qenë vetëm e arnuar. Marrëveshja e Konçulit, Rambujesë, Ohrit, janë vetëm marrëveshje arnimi. Çështja shqiptare ka nevojë për riformatim siç kishte nevojë çështja kroate, sllovene etj. Drejtësia e vonuar ndaj shqiptarëve, kurrsesi nuk do të jetë këtë herë drejtësi e cunguar”, tha Koço Danaj. Përballë megalomanisë, të natyralizmit, koherent, konstant, dhe konsistent të Nikolla Gruevskit, sipas Danajt politikanët shqiptar të Shqipërisë lindore që aktualisht dhe përkohësisht ndodhen brenda shtetit të Maqedonisë, nuk kanë nevojë të flasin me terma dyshues, por kanë nevojë të flasin hapur përpara popullit që ata përfaqësojnë. Ai e ka vlerësuar deklaratën e Rafiz Halitit se shqiptarët me ose pa maqedonasit do të futen në BE, por e ka konsideruar si të pamjaftueshëm. “Politikanët shqiptarë duhet të kapërcejnë një handikap. Përballë tyre është nacionalizimi i Gruevskit, i cili po përfiton nga lobi pro-sllavë në BE, veçanërisht kundër shqiptarëve që janë pro-amerikanë. Ata duhet të mësohen, e të thonë se trojet ku ata banojnë çfarë janë? Pjesë e Maqedonisë perëndimore ose Shqipërisë lindore”, tha Danaj. Ai sqaroi se shqiptarët që jetojnë në trojet e tyre mund të hyjnë në Evropë jo në rrugën që kërkon të hyjë Gruevski, por si qytetarë dinjitoz, siç janë vetë shqiptarët. Në fund ai ka porositur BDI-në e cila përfaqëson shqiptarët në Qeverinë e Maqedonisë se emri i ri duhet të jetë Republika e Maqedonisë veriore dhe Shqipërisë lindore. “Ahmeti nuk duhet të lëvizë nga toponimi gjeografik ku quhet ‘Shqipëri lindore’, të tjerat le t’ia lë Gruevskit, Cërvenkovskit etj. Ai kurrsesi nuk duhet të shndërrohet në vasal i Gruevskit, Solanës, Oli Renit, Zhak Baros, të cilët mund të jenë demokratë, por nuk janë Shqiptarë”, tha Danaj. Ahmeti, Thaçi e Selmani janë shqiptaro-maqedonas “Duke e shtruar në tavolinë të gjithë problematikën e çështjes shqiptare që sot përbën çështjen kryesore të Ballkanit, atëherë do të zgjidhen të gjitha çështjet tjera të territoreve. Politika shqiptare në Shqipërinë lindore duhet të kërkojë që ajo të ketë emrin e saj. Të gjitha ata, Ahmeti, Selmani, Thaçi etj, për momentin janë shqiptaro-maqedonas”, tha Danaj. Danaj: Në administratën turke, kishte më shumë shqiptarë se në atë maqedonase “Ahmeti nuk duhet të hyjë në qeveri vetëm të fusë njerëz në punë. Sepse, në perandorinë turke ka pasur më shumë shqiptarë se sot në administratën maqedonase. Në perandorinë turke ka pasur edhe kryeministra shqiptarë, por luftonin për Turqinë”, tha Danaj. Maqedonia duhet të ndahet! “Maqedonia duhet të ndahet në mënyrë paqësore midis shqiptarëve dhe maqedonasve. Të cilët shqiptarë më pas do të bashkohen në mënyrë të vazhdueshme me trungun e tyre, me Shqipërinë. Kjo do ta realizojë atë që qarkullon sot në të gjitha kancelaritë evropiane që quhet Shqipëri natyrale”, tha Danaj.

ENDERRA E TE GJITH SHQIPTAREVE ESHTE EUROPA'

ZEMRA E KOSOVES — Wed, 25 Feb 2009 22:28:12 +0000

Ëndrra e gjithë shqiptarëve është Evropa Shkrimtari i shquar shqiptar Ismail Kadare të martën pati një takim të madh letrar në ZÃ¼rich, ku u paraqit me përkthyesin në gjermanisht të veprës së tij, Joachim RÃ¶hm. Organizimin e takimit e bëri gazeta e madhe zvicerane â€œTages-Anzeigerâ€œ dhe libraria Orell FÃ¼ssli, kurse bisedimit me shkrimtarin i priu redaktori i letërsisë i kësaj gazete, Martin Ebel. Pas një pauze jo të vogël, kur botimi gjermanisht i veprës së Ismail Kadarsë kishte rënë në fashë, botuesi i njohur â€œAmmanâ€

Fjala e rastit e Mitingut të organizuar me 28 nandor 2004

ZEMRA E KOSOVES — Tue, 24 Feb 2009 17:38:12 +0000
Departamenti i Historisë Universiteti i Shkodrës "Luigj Gurakuqi" Fjala e rastit e Mitingut të organizuar me 28 nandor 2004 në Kishën Katolike Shqiptare të Shën Palit, në Rochester Hills të Michigan I nderuem Dom Anton Kçira Të nderuem zonja e zotërinj bashkëatdhetarë, Të nderuem anëtarë të Këshillit të Kishës Katolike Shqiptare Shën Pali Jemi mbledhë sot në këtë voter të madhe të shqiptarisë dhe të Kishës Katolike Shqiptare, mijëra e mijëra milje larg atdheut tonë të dashur, Shqipnisë etnike, dhe votrave tona familjare stërgjyshore, të përkujtojmë Ditën e Bardhë, 28 nëntorin 1912, ditë në të cilën Shqipja dykrenare, e "strukun për pësë shekuj robnije nën nji vetull mali, mbas vdekjes së Gjergj Kastriotit", hapi krahët dhe u valëvit në qiellin e lirë të vendlindjes sonë. Jemi mbledhë jo rastësisht këtu në Detroit, në vatrën ma të madhe binjake të djemve dhe nipave të Lekëve të Malësisë në Perëndim, dhe jo rastësisht në votren gjigande shqiptare që krijoi këtu në Miçigan, Dom Anton Kçira, si bir i Nanës sonë të madhe Tereze, si pauses i denjë veprës krenare të At Gjergj Fishtës, Dom Nikoll Kaçorrit, Dom Ndre Mjedës, At Benardin Palajt, Dom Lazer Shantojës, Padër Anton Harapit, At Donat Kurtit e dhjetra e dhjetra klerikëve të shquar, që nuk e ndanë kurrë nga jeta e veprimi i tyre binomin "FE dhe ATDHE". Jemi mbledhë në votrën e Komunitetit Katolik Shën Pali në Miçigan për të përkujtue Diten e Flamurit dhe nderue vepren e madhe të patriotëve shqiptarë nga Malësia, Kosova, Ã‡amëria, Shkodra e Vlora, Gjirokastra e Korça në arritjen e kësaj dite. Me këtë rast duhet të nderojme gjithashtu dhe rolin që ka luajtur Kleri Katolik Shqiptar në ndriçimin dhe udhëheqjen e rrugës drejt pamvarësisë së popullit shqiptar, rrugën drejt ndërgjegjësimit si popull i lirë europian. Personalisht ndjehem i nderuem që marr pjesë në këtë ceremoni madhështore dhe të veçantë, dhe nuk gjej fjalë të shpreh falenderimin tim për këtë rast të mrekullueshëm që më krijuat. Por le të ndalemi tani në rrjedhën e ngjarjes historike që ndryshoi jetën dhe mendjen e shqiptarit, 28 nëntorin 1912: Fillimi i dhjetëvjeçarit të dytë të shekullit XX përkon në Shqipni me një moment vendimtar procesin e ringritjes së pozicionit nacional, politik dhe kulturor të popullit shqiptar pas 500 vitesh robnie të imponueme barbarisht, në të cilen do të thyhet përfundimisht ndërvarësia e politike me shtetin pushtues. Nga pikpamja kulturore, duke nisur nga kjo periudhë do të fillojë konsolidimi i asaj linje rilindase shqiptare që synonte rikthimin natyral të vetëdijes së tronditun kombëtare në shtratin e origjinës së vet europiane, të mishërueme në rranjet e kulturës mijëravjeçare iliro-arbnore. Fatmirësisht, Shqipëria pati një berthamë intelektuale iluministe rilindasish, të formuem kulturalisht në Europë, e cila arriti gradualisht ta shkëpuste zemren e kombit shqiptar nga pozicioni i imponuem nga pushtuesi dhe ta lidhte me origjinen e vet të natyrshme europiane. Ngjarja kurorëzuese e kësaj veprimtarie patriotike asht Shpallja e Pamvarësisë së Shqipnisë në kufijt e saj etnikë. Më 28 Nandor 1912 mendjet ma të ndrituna të kombit shqiptar të mbledhuna në Kuvendin Kombëtar në Vlonë "me një za venduan që Shqipëria më sot të bahet në vete, e lire e e mosvarme". Ndër firmatarët e këtij vendimi historik ne duhet të përmendim, Ismail Qemalin, Dom Nikoll Kaçorrin, Luigj Gurakuqin, Qazim Kokoshin, Rexhep Mitrovicën, Abdi Toptanin, Mid'hat Frashërin, Salih Gjuken, Pandeli Calen, Bedri Pejanin, Mustafa Krujen e figura të tjera të randësishme të shqiptarizmës. Por duhet të pranojmë së pranë firmatarëve kanë qenë me mendje dhe me zemër të gjithë ata që e përgatiten realisht 28 nëntorin, krahinat që asnjëherë nuk iu nënshtruen pushtuesit aziatik: Malësia e Madhe, Dukagjini, Mirdita, Kosova, Labëria, Himara, Ã‡amëria-Suljote, komunitetet e vetëdijshme qytetare në Shkodër, Korçë, Gjirokastër e Durrës etj., pra e gjithë Shqipnia luftarake dhe antiosmane. Ata madje ishin firmatarët ma të parë dhe ma të kjartë të mëvetësimit të Shqipnisë nga pushtuesi, mbasi nuk iu përkulën asnjëherë atij. Në një shtëpi modeste të Vlonës, kishte kohë qi zonja Marigo Poze, nji zonjë orthodokse shqiptare, "e shqiptare me mish e me gjak e me shpirt, po qendiste me duart delikate e t'afta të saj e me nji dashuni pa skaj, nji shqipe të madhe dykrenëshe, të zezë mbi pëlhurë të kuqe". Ishte flamuri i Shqipnisë së Lirë. Këtë flamur, pasditën e 28 Nanduer 1912, pasi përfunduan brohoritjet e rezolutës së Kuvendit për pamvarësinë kombëtare, Ismail Qemali i mbështetun fuqimisht nga Luigj Gurakuqi dhe Dom Nikoll Kaçorri e ngriti madhnisht duke iu dridhun duert nga mallëngjimi, në nji dritare qendrore të ndërtesës historike. Flamuri i Shqipnisë asht flamuri qi përdorte Skenderbeu. Flamurin e Heroit tonë Kombëtar e kishte ngritur një vit e gjysëm më parë, i pavdekshmi kreshnik i Lekëve të Malësisë, Dedë Gjo' Luli, i cili me 6 prill 1911 e nguli në majë të Bratilës së Deçiqit, dhe i ndjekun prej mijëra malësorë trima filloi luftën për indipendencen kombëtare Po çfarë përfaqëson flamuri për një komb? Nuk ka komb që mos të ketë flamurin e vet, me ngjyrat e simbolet, të cilat përfytyrojnë karakterin fizik dhe shpirtnor, si të vendit ashtu edhe të popullit. Flamuri paraqet deshirat e stërgjyshave tonë, trimnin e karakterin e tyre. Flamuri ynë kombëtar asht nji shqipe e zezë dykrenëshe me krahë të lirë në shtroje të kuqe. Ngjyra e kuqe simbolizon gjakun e derdhun nën robninë gati 500 vjeçare, ndërsa ngjyra e zëzë asht për jaz të asaj robnie aq të gjatë. Ka edhe nji vështrim tjetër: ngjyra e kuqe përfytyron flakë, dashtni e prandej bashkim; Shqypja e zëzë në tokë të kuqe ka kuptimin e maleve të mnershme në të cilat kanë shqipet çerdhet e veta; këto male janë mburojë e asaj toke ku mbretnon dashnija dhe bashkimi; shqipja dykrenëshe nënkupton gjithashtu bashkimin e kombit dy degësh, Toskë e Gegë, të cilët si dy krena në nji trupi, do të qindrojnë përjetësisht së bashku për me mbajtë vedin e lumnin e kombit të vet. Flamuri kombëtar pas 28 nëntorit 1912, asht ngritun më pas më 13 qershor 1913 nga Fretnit e Gjuhadolit në Shkodër në kumbonaren e Kishës, përkundra urdhnit të përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha. Me 5 mars 1914, flota ushtarake e Fuqive të Mëdha ngriten Flamurin e Shqipnisë duke përshendetë me topa në portin e Trieshtes, dhe përcollën për në Durrës, Princin e Shqipërisë Vilhelm Vid, të zgjedhun prej gjashtë Fuqive, e më 7 të të njëjtit muaj, Flamuri i Shqipnis valëvitej në Pallatin Mbretnor në Durrës. Më 19 mars 1914 zelli i atdhetarëve shkodranë, bani me ngrehë flamurin komtar edhe në Kështjellën Rozafat të Shkodrës, megjithëse ky qytet ishte ende nën administrimin e Fuqive të Mëdha. Kështu flamuri i Kastriotëve u adaptue në të gjithë Shqipërinë, dhe u bë flamur i shtetit të cunguar shqiptar dhe i të gjithë shqiptarëve në trojet e veta etnike. Kështu sot, prej Zotit, kemi nji unjisim të plotë në flamur kombëtar, në të gjitha trojet, pavarësisht përpjekjeve të nostalgjikëve të regjimit otomanist dhe komunistave për me i përçydnue simbolet tona kombëtare. Por si kanë rrjedhë ngjarjet pas shpalljes së pavarësisë? Natyrisht, shpallja e pamvarësisë nga udhëheqësia shqiptare nuk përbante zgjidhjen e plotë të problemit kombëtar shqiptar. Ngritja e flamurit ishte vetëm një akt të njëanshëm i brendshëm i popullit shqiptar, ishte shprehje e dëshirës së pjesës ma të përparueme të popullit shqiptar, por që kishte nevojë të njihej ndërkombëtarisht, madje në kufijtë etnikë. Prandaj, më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali i dërgoi një telegram fillimisht Kontit Berchtold, ministër i punëve të jashtme të Perandorisë Austro-Hungareze e më pas edhe Ministrit të Punëve të Jashtme të Italisë e të mbretërive të mëdha të tjera. Telegrami njoftonte se â€žKuvendi Kombëtar i .. të gjitha viseve shqiptare pa dallim feje, të mbledhum. në qytetin e Vlonës, shpalli formimin e Qeverisë së Përkohshme, e ngarkuar të mprojë të drejta e jetesës së popullit shqiptar, i kërcënuar për shfarosje nga ushtritë serbe e ta çlirojë tokën kombëtare që asht pushtue nga ushtritë e shteteve aleate". Ma tej, kryetari i qeverisë së parë shqiptare post-otomane do t'i lutej qeverive të fuqive të mëdha ta njohin "këtë këmbim në jetën politike të kombit shqiptar". dhe t'i mprojnë shqiptarët "nga çdo cënim të jetës së tyre kombëtare e nga çdo copëtim të tokës së tyre." Ky ka qenë veprimi i parë diplomatik i qeverisë së Përkohshme të Vlonës. Me 2 janar 1913, përfaqesuesit e qeverisë shqiptare në Londër: Rasih Dino, Mehmet Konica dhe Filip Noga, i drejtuen një kërkesë Kryetarit të Konferencës së Ambasadorëve Eduard Grey, në të cilen shpjegoheshin kjartë dhe shkoqur dëshirat shqiptare dhe shtrirja gjeografike e etnise shqiptare. Shqiptarët dhe Shqipnia e re që po fillonte të përvijohej ishin të interesueme në mos lëshimin e asnjë pëllambe toke shqiptare dhe në këtë drejtim ata duhej të mbështeteshin pikërisht tek ajo fuqi, e cila kishte ba të gjitha përpjekjet në Konferencën e Ambasadorëve, për krijimin e shtetit shqiptar në kufijtë e vet etnikë, Austro-Hungaria. Aq ma tepër të interesuem për këtë ishin banorët e zonave të rrezikueme nga ndarja, veçan ato të Shkodrës, Malësisë, Kosoves dhe jugut të Shqipnise, të cilët prekeshin nga vendimet e Konferencës së Londrës. Në këtë kuadër, Malësorët e Malësisë së Madhe nuk kanë ndenjë duarkryq, por janë interesue vazhdimisht pranë autoriteteve ndërkombëtare të instalueme në Shkodër për fatin e matejshëm të trevave të tyne. Megjithatë, më 1912-1913 kena të bajmë përsëri me një rast jo të favorshëm të historisë shqiptare. Mungesën e përputhjes së interesave strategjike të aleatit ma të parë që ishte Austro-Hungaria, dhe një fuqie tjetër që kishte dhanë shënja të randësishme realizmi dhe sensi pozitiv në vlerësimin e çështjes shqiptare, pra Anglisë, por që bante pjesë në një grupim të ndryshëm të Fuqive të Mëdha. Më 21 maj 1913 Nën-Admirali britanik Cecil Burney që komandonte trupat ndërkombëtare në Shkodër priti në oborrin e rezidencës ushtarake britanike në Shkodër rreth 130 prijës malësorë, që kishin hyrë në qytet të paarmatosur. Prijësit e fiseve malësore të Hotit, Grudës, Kelmendit, Kastratit dhe Shkrelit i dorëzuen Admiralit një peticion që kishte të bante me problemin e kufinit veri-perendimor të Shqipnisë dhe atë të ndarjes së territoreve që i përkisnin këtyre pesë fiseve ndërmjet Malit të Zi dhe Shqipnisë. Peticioni ishte i shoqëruem me kërkesen. për t'u paraqitun para qeverisë britanike, sa më shpejt që të ishte e mundur. M E M O R A N D U M I, të cilin e kam zbulue personalisht në arkivin e Londrës (P.R.O.) ka këtë përmbajtje: T'nęnshkruemt Kreen t' Bajrakut t'Kelmęndit, tuej vűu oroe: a) se pęsë Malet e Mishkodres: Hoti, Gruda, Kelmęndi, Kastrati e Shkreli, permręnda atyne kufÃ®jve nder t'cillt sod me sod gjinden të caktueme, jÃ¢në për kahë gjaku, gjuha, kanuni e doket nja me fise tjera t'komit shqyptaar; b) se kahë feja jÃ¢në nji besimit me Dukagjin, Pukë, Mirditë, Kthellë, Malcië t'Lezhës etj., e se prandej ndollin t'ndryshuem prejë Malit t'Zii; c) se intereset e gjallimit t'tynë gjinden t'lidhuna e t'pershkueme me ato t'krahinës (Vilajetit) t'Shkodres, njaq saa e shűmta pjesë e Malcorve dimnon nder vise t'shtrÃ®me prejë Shkodret deri n'gjytet t'Kavajës, e qi prandej t'kaluemt e tyne nęn sundim t'Malitzii kishte me u pertrÃ®i nji rrenim t'madh n'ekonomii; d) se kto Male per trii vjet rresht kan derdhë gjakun vetun per lirië e perparim t'komit shqyptaar..... e) se Malazezt, (si tjerët Slav t'Balkanit), gjith kohen e luftës me Turkië kan bÃ®ndë marë shekullin e gjytetnuem me mizorii e dhunii t'kryeme mÃ®i Shqyptarë e mÃ®i katolikë t'Shqypniis, t'cillve u kan djegë Kishë, rrenue eltert, mytë meshtarë, grÃ®i fmÃ®i e graa, plaçkitë gjÃ¢a e pasunii e rroposë me top e me zjarm, kundra ç'do arrsyjet e vullndetit t'Europës, gjytetin e Shkodrës; f) e se prandej antipatia e saa qind vjetve ndermjet komit shqyptaar e popujve Slav t'Balkanit sod gjindet mÃ¢a teper e egercueme, po mÃ¢rrim lęjen me ja u paraqitë luten neper mjet t'Madhniis s'Ate atyne Pushteteve t'Mdhaa t'Europës, t'cillat ja kan vűu detyrë vedit me perkujdesue per lirim e perparim t'Shqypniës, si pesë Malet, t'permęnduna sypri, me ata kufÃ®j nder t'cillt jÃ¢në gjetë deer sod t'pershtrÃ®eme, t'perbÃ¢jnë nji pjesë t'vetme me Shqypnië t'librueme. Për ndryshe, si n'kohë t'kalueme, nder ata kufÃ®j kaa me rjedhë prap gjak nierit. Ndër të nënshkruemit e këtij peticioni në lexojmë sot emnat e: Kol Nika, Gjon Neli, Prek Groshi, Gjergj Pręçi, Luk Nika, Gjeto Deda, Pręk Zuri, Baza Doshi, Pręk Shtiefni, Luc Ujka, Tom Gjoni, Prel Toma, Kol Pręçi, Marash Vata, Pjeter Ndoka, Tom Prela, Pashko Elezi, Mark Kola, Mark Ujka, Pjeter Deda, Zef Pjetri, Zef Gjoni. Ndërhymja e prijësve malësorë pati ndikimin e vet në bindjet e admiralit britanik, i cili do t'i propozojë eprorëve të tij në Londër një vijë kufitare të ndryshme nga përvijimet paraprake. Propozimin ai e mbështeti në vëzhgimin e drejtë se,"në qoftë se territoret e fiseve të Hotit e Grudës i jepen Malit të Zi dhe fiset e Malësisë ndahen nder sundime të ndryshme, atëherë do të jetë e pashmangshme lufta guerrile e në këtë pjesë të vendit nuk do të keqë qetësi." Një muaj ma vonë, Burney, jo vetëm që i përmbahej përsëri kësaj ideje, por e avancon më tej atë. Ai shprehet: "për sa i përket kufirit verior, unë jam i bindur se në qoftë se Hoti do t'i jepet Malit të Zi, të katër fiset, Hoti, Kelmendi, Kastrati dhe Shkreli do të ngihen së bashku dhe do të ndërmarrin veprime armiqësore kundër Malit të Zi, gjaku do të vazhdojë të derdhet në këtë krahinë dhe Europa do të duhet të përballojë të njejtat vështirësi që ajo pati pas Traktatit të Berlinit, kur Plava dhe Gucia u caktuan për t'u pushtuar nga Mali i Zi." Për të mbeshtetur përpjekjet e popullit, nga fundi i qershorit 1913, Qeveria e Përkohshme e Vlonës dërgoi në Romë dhe në Vjenë një komision të përbamë nga Ajet Libohova, Ekrem Vlora dhe disa patriote të njohun nga Gjinokastra dhe Ã‡amëria, me synimin për të theksue pretendimin e Shqipnise ndaj njeres prej krahinave te saj ma të pastra dhe ma te pasura, Ã‡amërise, të banuar prej 50000 shqiptaresh muslimane dhe 14000 shqiptarësh orthodokse e prej asnje greku. Por shpresat për të arritun diçka në këto çeshtje ishin gati të kota. Për fat të keq, Fuqitë ë Mëdha të mbledhuna në Konferencën e Ambasadorëve në Londër lëshuan para presioneve të fuqishme të Rusisë. Si rezultat, Malësia e Madhe ashtu si Kosova, Ã‡amëria, iu shkëputën trungut të shtetit të ri shqiptar. Malësia e Madhe, siç dihet, kje faktori ma i parë e ma i fuqishëm i lirisë sonë kombëtare. Malësorët e Mbishkodrës gjatë kohës së pushtimit osman kanë qënë një mburojë e fuqishme e shqiptarizmës në trevat veriperëndimore shqiptare dhe me eshtnat e tyne i vunë një gardh Shqipnisë përballë lakmive të pafundme sllave. Por vendimet e padrejta të Konferencës së Ambasadorëve të Londrës më 1913 shkëputen prej fisit e gjakut të vet, territoret e fiseve të Hotit dhe të Grudës, dy pjesë këto që plotësojnë Malësinë dhe pa të cilat trungu shqiptar në përgjithësi mbetet i lënduem randë. Gjithashtu, vendimi përfundimtar i Konferencës së Ambasadorëve do t'i shkëpusë katolicizmit shqiptar dy prej fiseve ma të fuqishme të racës arbnore. Duhet të nënvizojmë se më këtë vendim arbitrar katolicizmi shqiptar pësoi një copëtim të randësishëm dhe mjaft të pamotivuem për ndërgjegjen europiane: Arqipeshkvisë së Shkodrës iu shkëputën famullitë e Tuzit, Traboinës, Grudës dhe Klleznas, të cilat tani i kalojnë Arqipeshkvisë së Tivarit. Edhe mbas marrjes së vendimit përfundimtar, gjatë veprimtarisë së Komisionit të Caktimit të Kufirit Verior të Shqipnisë, malësorët dhe prijësit e tyne nuk kanë ndenjë duarkryq, përkundrazi, ata kanë zhvillue një aktivitet të dendun, ushtarak dhe politik, në të mirë të mbrojtjes së tanësisë tokësore të Shqipnisë, madje edhe përkundër vendimeve të padrejta të Konferencës së Ambasadorëve në Londër. Kështu, pas mesit të muajit prill 1914, prijësi i Selcës dhe udhëheqësi kryesor i fisit të Kelmendit, Mik Turku, pati një takim me përfaqësuesin britanik në Komisionit e Caktimit të Kufirit, Granet, në cilin ai i argumentoi përkatësinë shqiptare dhe kelmendase të Vermoshit. Ai i deklaroi përfaqësuesit britanik se "rajoni i Vermoshit është konsideruar gjithmonë se i perket fisit të Kelmendit. Gjenden 70 familje të cilat jetojnë atje gjatë gjithë vitit dhe 400 të tjera që shkojnë atje gjatë periudhës së veres." Për t'u shënue në këtë aktivitet asht krijimi i Komitetit "Pro Hoti dhe Gruda", president i të cilit ishte Arqipeshkvi i Shkodrës, Imzot Jak Serreqi. Me datën 8 maj 1914, ky komitet dërgoi një delegacion në Durrës, të përbamë nga tre prijës malësorë, mes të cilëve Dedë Gjo' Luli i Hotit dhe dy qytetarë shkodranë, Mikel Topalli dhe Palokë Kurti, të cilët i dorëzuan Mbretit të Shqipnisë, Wilhelm Wied I një peticion. Peticioni, të cilin unë e kam paraqitun për herë të parë në Konferencën "Krishtërimi ndër Shqiptarë" më 1999 në Tiranë asht një thirrje e fuqishme kombëtare për riintegrimin krahas Hotit, Grudës dhe të Gjakovës edhe 22 fshatrave të Anës së Malit në shtetin shqiptar. Në interes të paqes, drejtësisë dhe të drejtave të shenjta njerëzore, Komiteti i kryesuem nga Arqipeshkvi, kërkoi një korrigjim të Traktatit të Londrës në aspektet kufitare shqiptaro-malazezo-serbe. Ky ndryshim paraqitet në kërkesë si një domosdoshmëri e pashmanshme për të vënë në vend moralitetin e Europës së qytetërueme. Siç dihet, në qiejt e Europës asokohe fluturonin re të errëta që e eklipsuan randësinë e Ã‡ështjes Shqiptare. Gjithashtu, në planin e brëndshëm shqiptar, rigjallërimi i masave të fanatizueme pro-osmane, i shoqnuem ky me ndërhymjet e venizellistëve në jug të Shqipnisë, e troditën në themel përpjekjen neo-skenderbegiane për konsolidimin e shtetit shqiptar dhe mbrojtjen e tanësisë territorale të tij në kufijt etnikë. Shpërthimi i Luftës së Parë Botërore nga ana tjetër e ndërlikoi edhe ma tej situatën dhe çështja shqiptare do të mbetej pezull deri në ritrajtimin saj nga Konferenca e Paqes së Parisit. Pavarësisht nga kjo rrjedhë e padëshirueme e ngjarjeve, Shpallja e Pamvarësisë së Shqipërisë me 28 nëntor 1912 përban ngjarjen më të madhe për kombin shqiptar, me të cilën kanë ba dhe bëjnë të gjitha llogaritë jo vetëm shqiptarët, por i gjithë sistemi marrëdhënieve ndërkombëtare në epokën bashkëkohore. Pamvarësia i lejoi popullit tonë, të vogël, por gjithmonë bujar, të gjejë personalitetin e tij në zhvillimin e gjuhës e letërsisë, kulturës dhe të zgjuarsisë kombëtare, duke ruajtur njëkohsisht traditat e vjetra të një populli të thjeshtë por krenar. Sot, më 28 nëntor 2004, në 92 vjetorin e Shpalljes së Mevëtësimit, konstatojmë se Shqipnia dhe Ã‡ështja Shqiptare vazhdojnë të mbetën probleme në trajtim për diplomacinë europiane. Në kushtet e proceseve integruese që kanë përfshi gjithë kontinentin e vjetër, në rrethanat e një jetë të lirë që po kalon Shqipnia Verilindore, respektivisht Kosova e çlirueme nga okupacioni serb, dhe të proceseve demokratizuese në të cilat asht përfshirë Mali Zi, Maqedonia e vetë shteti amë shqiptar, sot ka një klimë ma të favorshme për trajtimin ma objektiv të problemit shqiptar. Mbi të gjitha sot Fuqitë Perëndimore nuk kanë mbi vehte peshën e randë të ballafaqimit me fuqinë sllavo-ruse në Ballkan, sikurse qe deri në të kaluarën jo të largët. Nga ana tjetër, mendojmë se para se të jetë problem i diplomacisë europiane, Ã‡ështja Shqiptare në radhë të parë asht një problem i brendshëm i vetë shqiptarëve. Kjo në kuptimin se shqiptarët, ma saktë klasat politike shqiptare, priten të bajnë zgjedhjen përfundimtare në mes të qenurit objekte të paqendrueshme dhe kalimtare politike, apo subjekte të vetëdijshme politike të një shteti demokratik dhe europian, që priret të integrohet në kontinentin e vjetër. Fatmirësisht sot de facto, në Europë ekzistojnë dy shtete shqiptare: Republika e Shqipërisë dhe Kosova, kjo e fundit e administrueme përkohësisht me Rezolutën 1244 të OKB. As personazhit ma dritëshkurtë në Serbi nuk do t'i shkonte ndërmend që ndonjëherë në të ardhmen Kosova do të rikthehej në Serbi. Mirëpo ne ende nuk kemi një afat të saktë mbi përcaktimin e statusit të ardhshëm të Kosovës. Përveç faktorëve që kanë të bajnë më ekuilibrat e brishtë ballkanikë dhe europianë, në vonësen e zgjidhjes së çështjes së shtetit të dytë shqiptar në Ballkan kemi dorë edhe ne shqiptarët. Pra, ne jemi në provë nga komuniteti ndërkombëtar për shkallën e seriozitetit dhe aftësisë shtetformuese. Artikulue ndryshe kjo do të thotë që shteti i ri shqiptar në Ballkan nuk do të jetë ma mbrojtësi i interesave të një grupi etnik dhe kulturor në dëm të kërkesave të një grupi tjetër. Shteti i ri duhet jetë tashmë gjykatës i kthjellët, pajtues dhe tutor i rendit shoqëror dhe politik në një territor gjeo-politik objekt kontestimesh historike, një faktor stabiliteti në Ballkan dhe ma gjanë, një njësi e sigurtë politike kundër depertimeve të terrorizmave dhe aktiviteteve kriminale ndërkombëtare. Qënia popull shumicë e shqiptarëve në Kosovë nuk asht privilegj për të sundue mbi nacionalitetet dhe grupet e tjera kulturore, siç konceptohej në mënyrë të padrejtë nga regjimi i Millosheviqit, apo siç mund ta kuptojë edhe ndonjë mendje e fanatizueme shqiptare, por një obligim për të sigurue një përfaqësim proporcional në legjislativ, ekzekutiv, gjyqësor dhe në përgjithësi në administratë e në vendimarrjen politike të të gjithë qytetarëve të Kosovës së ardhshme. Hapi i parë në këtë drejtim, asht përfaqësimi i përpjesshëm dhe i drejtë mes komponentëve përbas të vetë shqiptarëve. Vendimmarrja e ardhshme politike në Kosovë nuk duhet të konceptohet në asnjë mënyrë vetëm si demokraci e shumicës, por para së gjithash si konsensus mes shumicës me pakicat, bazue në shtyllat themelore të funksionimit të një sistemi demokratik perëndimor; kurse qeveria e re që do të formohet së shpejti, duhet të jetë ajo ma qytetarja, ma e pjekura, ma a hapura dhe ma e pastra në pikpamje të biografisë jetësore dhe ma e besueshmja për komunitetin e vendeve demokratike perëndimore. Perfshimja e përsonaliteteve intelektuale të Kosovës në drejtimin e qeverisë së re dhe shmangia e elementeve që sjellin sherre për ne shqiptarët, duhet të jetë shqetësimi kryesor për ekipet vendimarrëse politike. Funksionimi i demokracisë dhe i shtetit ligjor ka qenë sfida ma e madhe me të cilën vazhdon të ballafaqohet shteti amë, Republika e Shqipnisë. Mungesa e seriozitetit në krijimin e institucioneve demokratike, shmangia e plotë nga kërkesa masive e shqiptarëvë të 1991 "për ta ba Shqipninë si gjithë Europa", paqendrueshmëria në ndjekjen e një kursi konstant "pro-perëndimor" dhe krijimi i aleancave të reja të përpërshtatshme, deformimi i aspekteve të veçanta të funksionimit shtetit ligjor dhe ligjeve të ekonomisë së tregut të lirë, mosrespektimi dhe vonesa në gjetjen e një rrugëzgjidhjeje të qëndrueshme të problemit të respektimit të të drejtës së pronës private, krijimi i dizekulibrave të panevojshëm në përfaqësimet krahinore dhe fetare, mund të themi se kanë ndikue në një ecuri jo normale, madje të paqartë, të Shqipnisë postdiktatoriale. Grupimet kryesore të politikës së sotme shqiptare janë po ato që u kristalizuan menjëherë pas ditës së parë të shpalljes së pluralizmit politik. Këto dy grupime kanë monopolizue të gjithë strektrin e jetës politike, ekonomike dhe shoqërore, duke eklipsue dhe mbajtun nën fre prirjen e krijimit të një force më të vertetë demokratike, jokomuniste dhe pro perëndimore në shtetin amë. Përndryshe, Mërgata antikomuniste në Perëndim, jo vetëm që në vitet 1990' ndodhej në një proces shterimi energjish, por ajo asht shmangë që në fillim, me një finesë mjeshtërore komuniste, nga mundësia e riintegrimit në jetën politike shqiptare. Prandaj sot mund të endesh pa fund nëpër të gjitha pavionet dhe nuk gjen dot kurrkund, ideologjinë e përkushtimin e Luigj Gurakuqit, Ã‡erçiz Topullit, Muço Qullit, Faik Konicës, Hasan Prishtinës, Bajram Currit, Abdi Toptanit, Stavri Vinjaut, Mirash Ivanajt, Mid'hat Frashërit, Ernest Koliqit, Kapidanit të Mirditës, në mbrojtjen e tanesise tokësore të trojeve shtetnore dhe konsolidimin e institucioneve. Ma të rinjve të këtij formimi dhe kësaj përgjegjshmënie, që arritën t'i shpëtonin mrekullisht asgjesimit fizik dhe ta shohin ditën e lirisë, profesorëve të nderuem Arshi Pipa, Sami Repishti, Nush Radovani, Ihsan Abdi Toptani, Gjon Sinishta, Nikolla Pano etj., nuk iu dëgjua as këshilla dhe fjala e urtë. Orientimet e panderprera qe u bani zhvillimeve shqiptare te pas 1991 shkrimtari ynë i madh Ismail Kadare u kaluen ne heshtje nga lidershipi politik në Shqipni. Si rrjedhim, Shqipnia sot, pas ma se 13 vitesh, gjendet ende në situatë tranzicioni dhe eksperimentesh, një vend që ende nuk ka një time table të qartë në procesin integrues në Bashkimin Europian. Megjithatë vendi ynë amë ka një shans të madh: ka një popull me zemër të madhe dhe të vetëdijshëm për origjinen e vet europiane; një popull tolerant dhe i vllaznuem në komunitetin e vet qytetar. Pamvarësisht besimeve fetare të ndryshme, shqiptarët e kanë të kjartë se Zoti dhe religjionet nuk e cënojnë jetën shqiptare, përkundrazi, ato i japin forcë dhe dashuni jetës në shoqërinë tonë. Rrezik për jetën tonë komunitare nuk përbajnë besimet fetare, por pabarazia e madhe ndëmjet elementevet të ndryshëm fetarë, pabarazi që deperton më pas jetën shtetnore e kombëtare, me ndryshim morali, përpjekjesh, zakonesh, interesesh ideale e materiale, që mbërrin deri në përbuzjen të shoqishojit, me ngallnimin e forcës kundër të drejtës, të pasunis kundrejt aftësis, të numrit kundër idealit. Varra të tilla, në qoftë se ekzistojnë, nuk shërohen vetëm duke i ndrydhë apo fshehë, pse pa u kujtue mund të shkojnë në gangrenë. Ã‡ështja e besimit nuk ndreqet me luftimin e tyre indirekt, por duke krijue e vendue nji modus vivendi të drejtë e të arsyeshëm. Harmonia e sinçertë në mes rrethevet e elementevet të ndryshëm asht shpëtimi i Shqipnisë. Duhet të jetë në interesë të udhëheqësve shqiptare, qofshin këto shtetërore, në Shqipëri dhe Kosovë, qofshin këto politikë në Mal të Zi dhe Maqedoni, përfshimja në një veprim intensiv dhe të barabartë të fuqive morale, ditunore, ekonomike dhe administrative të të gjithë elementeve përbas të shqiptarizmës, duke kompensue në masë të barabartë para së gjithash atë element që vuajti ashpërsisht nga diktatura komuniste. Më duhet të nënvizoj se shteti dhe jeta shqiptare e prirun fuqimisht drejt rintegrimit Euro-Atlantik, kanë nevojë për pjesmarrjen sa ma të gjallë dhe ma vepruese të komponentit të vet vëlla katolik, që ende vazhdon të jetë nën peshën e randë të margjinalizimit. Asht koha që shqiptarët sot ma shumë se kurrë që tolerancen qytetare ta kthjenë plotësisht në dashuri mes vllaznish të një gjaku e race dhe tolerancen shtetnore në drejtësi ligjore. Vetëm atëherë harmonia fetare mes nesh do ta përfshijë e do ta përshkojë të tanë jetën tonë, duke e drejtue e rregullue tolerancën në çdo kohë e në çdo pikpamje. Pikërisht për këtë problem madhor të jetës shqiptare, e Përkohshmja famemadhe â€žHylli i Dritës" në vitin 1930 shprehej në këtë mënyrë: â€žE kur e verteta, duke iu shfaqë arsyes së shqiptarit, t'ia ndrisë mendjen, kur dashurija e njimendtë duke ia prekë zemren, t'i japë fuqi entuziazmit, kur vullnesa a tij sado e ligshtueme, të marrë shkas veprimi e të përtërihet prej këtyre virtytevet, paqa ashte e vendosun dhe e mbajtun. Këso dore krejtë shqyptari asht i përtrim e i ritrajtuem ndër fuqit e para shpirtnore." At Gjergj Fishta gjithë jetën tij i këndoi bukurisë e traditave tona të shëndosha, lëvdroi fisnikërinë e zakoneve të kullueta arbnore, bani apologjinë prirjeve të natyrshme të kombit, zbuloi qytetnimin e thellë që kanë zemrat malësore, ku në to heshtin paragjykimet e flet instikti bujar i racës. E mësimi qi na paraqet Fishta, jo me ligjerata doktrinare, por me krijesa bukurije e me magjinë e artit asht ky: Shqiptari nuk duhet t'i humbin karakteristikat e veta, besën, burrnin, mikpritjen sedren krenarinë, respektin e vertetë të shoqishoqit, elemente këto të çmueshëm qytetnimi, por t'i pastrojnë ato nga bestytnitë, idetë e shtrembëta të trashëgueme nga sundimet aziatike, interpretimet e ngushta në të cilat shekujt e territ i kanë ndërlikue. (citue). Thanun ndryshe, Shqipnia e shqiptarët munden me ecë përpara, kur breznia e re, me mendje të ftillueme si ma i miri qytetar perëndimor, ta ketë zemren e thjeshtë e bujare si të Marash Ucit e Oso Kukës, kur udheheqësia shqiptare të operojë me mendjen, zemren e idealin e Dedë Gjo Lulit, Luigj Gurakuqit, Hasan Prishtinës, Fan Nolit, Bajram Currit, Ismail Qemalit, Ernest Koliqit etj. Vetëm mbi themel të nji ndjesie vllaznore, qi të përfshijë në rrathin e flakës së vet të gjithë shqiptarët qi bajnë hije mbi dhe, Shqipnija amëshohet, Së fundi, dua t'u rrefej një brengë që më ngacmon shpesh vllazën, sa herë që unë kapërcej kufinin shqiptaro-malazias dhe vizitoj Malësinë. Asht një brengë që me përsëritet gjithashtu, por me një forcë ma rrënqethëse, sa herë kapërcej Rapshen e Hotit dhe drejtohem për në Kelmend deri në Vermosh, brenda kufinit të shtetit tim: Malësia kreshnike shqiptare që ruajti të pastër racen shqiptare po zbrazet me një shpejtësi të frikëshme. Ã‡do ditë sternipërit e Lekëve të Malësisë largohen nga vendlindja stërgjyshore me një nxitim të pamatshëm. Për ironi të fatit, ma katastrofike paraqitet situata në pjesën e mbetun brenda shtetit amë. Të braktisun nga ai që duhet të ishte shteti i tyne: pa infrastrukturen elementare rrugore, pa shërbimin parësuer shëndetësor, me ndërpremje drastike të furnizimit të energjisë elektrike, pa një sistem dhe infrastrukturë arsimore të përshtatshme, malësorët marrin çdo ditë rrugën e emigrimit. E shteti bashkëkohor i Tiranës, vazhdon të mbetet indiferent, i patrazuem dhe i pashqetësuem për fatin e atyne që i dhanë emrin Shqipnisë, të atyne që krijuen kryeqytetin e shtetit, të atyne që mbrojtën së bashku me kufinin veriprendimor edhe gjuhën e racën shqiptare në përgjithësi. E si mund të mendohet që shteti amë shqiptar do të punojë ndonjëherë për ngritjen aq të dëshirueme të statusit të shqiptarëve në Mal të Zi, kur situata e trojeve të Malësisë në shtetin e vet asht në një gjendje krejtësisht ma të mjerueme??! Prandaj mendoj se asht detyrë e të gjithëve të ngrihet zani që të ndalet tatëpjeta që po pëson Malësia në të dy anët e kufinit, dhe qyteti i tyne ma i dashtun, Shkodra e Mbretit Gent, e Pashko Vasës, e Luigj Gurakuqit e Oso Kukës, e At Gjergj Fishtës dhe Ernest Koliqit. Shkodra juej, dikur qytet i krenarisë për gjithë shqiptaret në Veri dhe në Jug, sot vllazen asht nji qytet i rrënuem, i braktisun çdo ditë nga bijtë e vet ma të mirë e të mençur, i asfiksuem nga politikat qendrore dhe lokale, dhe nga ndërhymjet e damshme. Pjesmarrja sa ma e gjanë e shqiptarëve të Malit të Zi në vendimarrjen politike, nëpërmjet shfrytëzimit të hapësinave që krijon sistemi politik malazez, natyrisht asht një detyrë dhe obligim i çdo shqiptari atje. Nga ana tjetër, krijimi i një ekipi përfaqësuesish ma të besueshëm, në pikpamje profesionale, dhe nga pikpamja patriotike dhe proeuropiane, mbetet nje detyrë ende e paplotësueme për shqiptarët që banojnë në Mal të Zi. Janë me dhjetra forcat e urta, patriote e intelektuale shqiptare që mund të angazhohen drejtperdrejtë në përfaqësimin ma dinjitoz të shqiptareve dhe të nxjerrin nga kulltuqet individët që asnjëhereë nuk kanë mbrojtun seriozisht të drejtat e popullit shqiptar, ato që asnjeëherë nuk e nderuan Flamurin e Deçiqit dhe deshirën shekullore të shqiptarëve për të qenë popull i lirë europian. Shqiptarët e Malit të Zi kanë një grupim intelektual të randësishëm, që po të angazhohet në perfaqësim tashma, mund të sjellë një strategji të re në shkollimin efikas të shqiptarëve, një ndihmesë të randësishme në ristrukturimin administrativ dhe asaj çfarë dëshirohet nga të gjithë, në ngritjen e Komunës së Malësisë. Duke e mbyllur më lejoni të shpreh edhe një herë urimet ma të mira për këtë organizim jubilar dhe të'ju uroj Gëzuar Ditën e Bardhë të 28 Nandorit. Rochester Hills-Michigan, 28 Nandor 2004. -------------------------------------------------------------------------------- Mustafa Kruja, Antologji Historike, shkrime e përkthime, Sejko, Ellbasan 2001 fq 274. P. Marin Serdani, Flamuri Komtar, Hylli i Dritës qershuer 1923 numri VI, fq 275. P. Marin Serdani, Flamuri Komtar, Hylli i Dritës qershuer 1923 numri VI, fq 275. Dhimitër Berati, Rreth ngritjes së Flamurit, Shejzat, vjeti 2, 11-12/1958, fq. 368. Shih: Memorandum i krerëve të Bajrakut të Kelmendit dërguar autoriteteve britanike në Londër , më 26 maj 1913, Revista "Phoenix" 1999, (3-4) (11-12), faqe 225-257, gjetur ne Public Record Office (më tej PRO) ne Londer . Shih: gjithashtu: www.phoenix-shkodra.de. Gjithashtu edhe: Eqrem bej Vlora, Kujtime 1885-1925, Tiranë 2003, faqe 324. P.R.O. F.O. 371 1771 doc. 25150 datë e protokollimit 02.06.1913 Shkodër më 26 maj 1913. P.R.O. F.O. 371 1771 doc. 25150 datë e protokollimit 02.06.1913 Shkodër më 26 maj 1913. Nën-Admirali bën propozimin e mëposhtëm:E di se nuk është detyra ime të sugjeroj vijen kufitare që do të ndajë Malin e Zi nga Shqipëria, por nga eksperienca e fituar këtu, unë jam i bindur se varianti më i kënaqshëm do të ishte si vijon: Kufiri jugor i territorit të Malit të Zi të jetë lumi i Bunës nga grykderdhja deri në Liqenin e Shkodrës: prej andej të kalohet një vijë përpjetë liqenit, afërsisht përmes gjysmërrugës së vijës së sotme kufitare: nga kjo pikë vija e sotme do të duhet të vijojë drejt bregut e nga atje në majë të Malit të Deçiqit: të ndiqet më pas vargmali i Deçiqit drejt lumit Cem, lum që duhet të formojë kufirin natyrorë në mes Malit të Zi dhe Shqipërisë në Veri e Veri -Lindje. Kjo ndarje do t'ia japë Taraboshin dhe qytezen e Tuzit Malit të Zi, kurse fiset malësore të Hotit e Grudës do t'i mbesin Shqipërisë. Gjithashtu duhet të merren garanci nga Mali i Zi se Mali i Taraboshit nuk do të fortifikohet. P.R.O. F.O. 371 1806 doc. No. 28918 Admiralty to Foreign Office, Enclosure 2 in No. 1 Vice-Admiral Burney to Admiralty, Scutari, Albania, 16.06.1913. pragrafi nr. 12. Më tej ai shton se "për sa i perket fisit të Grudës i cili shtrihet në veri të Hotit, unë nuk jam edhe aq i sigurt, për sa ata nuk kanë shfaqur një armiqësi të tillë ndaj Malit të Zi. Hoti është fisi më i vjetër dhe fiset kanë aleancë mes tyre, kështu që në qoftë se Hoti lufton, të gjithë do të bashkohet ta ndihmojnë atë" Eqrem bej Vlora, Kujtime 1885-1925, Tirane 2003, faqe 325. P.R.O. F.O. 371 1891 doc. no 18461 page 48, Granet > Grey, Scutari 20.04.1914. P.R.O. F.O. 371 1891 doc.nr. 21511 pg.132, Lamb > Grey, Durrazo 08.05.1914. PRO FO 371 1891 doc. no. 21511 fq 132 Enclosure in Mr. Lamb's despatch no. 100 of May 8, 1914. Përmbajtjen e plotë do ta gjeni në: Romeo Gurakuqi, Aspekte të qëndrimit të klerit katolik shqiptar në agimin e pavarësisë shqiptare (mars 1911-maj 1914), "Krishtërimi ndër Shqiptarë, Shkodër 2000, faqe 293-294. Shka duem na katolikët, Hylli i Dritës, Tetuer 1935 numri 10 faqe 476. Tri zanamare ase harmonija nder elementa të ndryshëm në Shqypni, Hylli i Dritës, maj 1930 nr V fq. 263. --------------------------------------------------------------------------------

Vrima Drite(Ã‡ka kërkon nji poet i sotëm tek Nanë Tereza?)

ZEMRA E KOSOVES — Tue, 24 Feb 2009 17:36:45 +0000
Vrima Drite (Ã‡ka kërkon nji poet i sotëm tek Nanë Tereza?) Jemi para nji libri të pazakontë në pikëpamje të temës qendrore. Nanë Tereza na çon menjiherë te feja dhe dikush mund të thotë me shumë të drejtë: çka ka shkrue Pirro Loli, vjersha fetare apo patriotike? Kjo pyetje e thjeshtë dhe e vetvetishme që mund t'i vijë çdo njeriu,tregon edhe frikat tona. Frika prej patriotizmit Ã¢sht nji prej reagimeve ma nevrike të publikut e të lexuesit shqiptar mbas gjithë atij keqpërdorimi a përdorje të tematikës patriotike jashtë stine e brenda propagandës. Ã‡ka lyp sot nji poet te Nanë Tereza ? Forcën konvertuese, dogmën, mrekullinë, dimensionin e pavdeksisë, dhimbjen për vetveten që s'pranon me u pajtue me idenë se uni i tij s'mund të jetë i gatuem prej së njajtës landë si lakna, tulla e plehu, apo, mbrenda nji shoqnie të të huejtun prej çdo spiritualizmi e dimensioni trashendental, e mbërthyeme në adhurimin e së dobishmes dhe pragmatikes, shembulli i Terezës së Kalkutës vjen si nji zgjim a ofertë e rilidhjes me cungun e sakatuem të vetëdijes kombtare para se me fillue kultura e mohimit të kulturave ? Në mes të nji konfuzioni ku theksin kryesor e kanë përkatësitë, pra nji formë mjaft e stërhollueme e ndjenjës së pronësisë, na e vendosim Nanë Terezën plotësisht e me të drejtë në anën tonë e mandej, e lamë atje të magazinueme, të pastudiueme, të mbulueme prej pluhnit të indiferencës, të nji indiference ateiste, mjaft që ajo të jetë e jona dhe e ruejtun në nji magazinë tonën. Pirro Loli shtron pyetjet: A Ã¢sht në gjendje sot shoqnia shqiptare e ndjeshmënia e saj ta rrokë veprën e personalitetin e Nanë Terezës në tanë plotninë e saj ? Në cilën masë kjo shoqni që gulçon për ta ndriçue përkatësinë e saj kombtare, identifikohet a përpiqet të identifikohet me veprën e humanizmin e kësaj grueje të panjoftun për ne deri kah fundi i vjeteve '80 e që na Â« ra në kopsht Â» pa mbjellë e pa vaditë si manë qiellore? Mos vallë kultura dhe ndjeshmënia jonë janë kthye në koleksionistë emnash herojsh dhe jo përmbajtjesh e shëmbëlltyrash ? Si e shpjegojnë intelektualët shqiptarë të sotëm, që e kanë hangër ose janë tue e përfundue çairin e vet mbi ketë dhÃ©, ketë grue të vogël, xhuxhe pothuej, me vullnet e me vepër kaq titanike e mbarënjerzore ? Heroinë, punëtore sociale, individ me ndërgjegje të naltë, "njeri i ri ", pjellë e paprogramatizueme e nji epoke që tjetërkund mbillte e tjetërkund mbinin ? Unë personalisht mendoj se çdo shpjegim racional i Gonxhe Bojaxhiut do të lÃªnte jashtë pjesë shumë të qenësishme të jetës së saj. Kësisoj avancoj idenë se inteligencia shqiptare, përfshi edhe ata që kanë luftue sinqerisht për skjarimin e etnisë së shÃªjtneshës, falë kufizimeve të botëkuptimit e shterpsisë që la mbas vetes ateizmi i adoptuem dhe jo i zbuluem, nuk Ã¢sht e interesueme kulturalisht ta shpjegojë e aq ma pak ta përvetësojë veprën e saj. Mjerisht për ta Nanë Tereza Ã¢sht nji dritë që s'mund ta shofin, nji flori që s'mund ta peshojnë, nji qiell me ajër të rralluem për krahët e tyne të atrofizuem. E vetmja gjÃ¢ që mund të bajnë ata Ã¢sht të transmetojnë papagalisht veneracionin dhe admirimin e të tjerëve pa e pasë përvetësue vetë Nanë Terezën ose, çka mund të jetë edhe ma skandalozja, pa e pasë pranue atÃª as si të vetën, as si model, madje as si fenomen tipik shqiptar. Pirro Loli në librin e tij Â«Urdhëri i lotit Â» ua përqas sot shqiptarëve Nanë Terezën dhe vlerat e saj autentike dhe, tue përdorë ndjeshmënitë e tij shpirtnore të origjinës, përpiqet të hapë nji shteg të thjeshtë drejt vlerave e mesazheve të veprës së saj. Kujdesi i tij Ã¢sht që ky shteg të jetë i tranzitueshëm, i frekuentueshëm, pa shumë përpjeta e mundim, vepër kjo iluministe për etjet tona të prapsueme. Ky hap poetik e iluminist njiheri, përban të renë e të guximshmen e librit. Me gjithë thatësinën në tregun e leximit të poezisë, ai nuk rreket të zbulojë shijet e gatshme e të shfaquna të atij publiku të paktë që përtyp sot poezinë. Atij këtu i intereson të inicojë ngacmimin e nevojave për dimensionin e thellësisë drejt botës trashendentale të shpirtit e të krijesës. Tue e njoftë mirë shkretinën të cilës i drejtohet, poeti zihet ngusht dhe s'ia lshon frenat pegasit të vet të flutrojë atje ku ai fluturon për vetë atÃª. Misioni Ã¢sht delikat dhe fati i librit varet nga masa e ngarkesës. Autori i ka ecë për vijë temës fetare, e ka anashkalue me delikatesë, ka ndezë dritat mbi vijën e demarkacionit dhe e ka bÃ¢ të dukshëm kufinin. Asht si me thanë se ata që s'kanë sy me pa nji far, duhet të msohen me pa tue ia fillue prej xixëllonjës. Kjo vepër filigrani iluminist Ã¢sht përcaktue kshtu prej përplasjes jo të padhimbshme të vetdijes së autorit për caqet e vetes me pafundsinë e shkretinës shpirtnore të rretheqarkut që ushqen iluzionin e rremë të lirisë. Duhet ta coptosh dritën verbuese të nji fari në miliona xixëllonja, në mënyrë që syni i topitun ekskluzivisht prej përvojave të ditës,të marrë racionin e vet të ushqimit e të terapisë. Duhet të ketë qenë shumë e vështirë për autorin dozimi i masës së dritës, me të cilën ai do të fillonte terapinë e do të përcaktonte racionin e saktë për të verbtit. Asht e çuditshme sesi parabola e këtij misioni të tij kaq të mshefët e kaq të hapët njiheri, gjendet e trupëzueme në njenën prej poemave të tij ma të parandësishme me titull Vrima drite : që çelin vrima drite tek unë e tek ti. Dhe e pyesim veten përnjimend jo kush ishte Nanë Tereza, por çka ishte Nanë Tereza. Po i lejojmë vetes ketë jokorrektsi gramatikore, sepse jemi të bindun se ajo nuk do të kishte kurrfarë problemi me sedrën e saj, poqese do ta shihte emnin e saj të shkruem edhe shkronjë të vogël si të ishte emën i përgjithshëm. Tue zbritë tek pjesa prej sendi e subjektit të saj, tek ky rast kemi të bajmë me nji sjellje të pazakontë të un-it dhe të libidos. Nji shembull kaq i hatashëm i altruizmit e i vetmohimit, ku epshi i të qenit shtojcë e nji subjekti tjetër për t'i lehtësue dhimbjen ose për t'i zgjidhë nji problem ekzistencial, tregojnë për nji â€žunë" e për nji libido të ndrydhun deri fare afër asgjÃ¢simit të tyne. Simbas psikanalizës dobësimi i libidos dhe zbehja e unit edhe në masa shumë ma pak të dukshme se ky që po shqyrtojmë, shkakton patologji, neuroza të thella e disa lloje psikozash. Subjektet me libido të dobsueme e â€žunë" të shpartalluem shfaqin papërjashtim, prirje të pakundërshtueshme drejt vetëvrasjes. A ka ndonji logjikë a arsyetim që ta shpjegojë veprën e kësaj grueje si nji lloj varianti vetvrasje ? Pesëdhjetë vjet vetëvrasje tue shërue, tue shkollue, tue asistue njerz në çastin e mbramë e të vështirë të kapërcimit, lëkurë-më-lëkurë me gërbulën, sëmundjen makabre të ronitjes së mishit ? Unë nuk shoh prirje për vetëvrasje. Shoh sfidë ndaj vdekjes, nji të ngranë sysh me tÃª, dhamb për dhamb. Dhe vazhdimësinë e jetës që ka shijen e fitores, ku kjo e fundit nuk Ã¢sht ngjarje por ekuilibër. Varianti tjetër shpjegues i fenomenit "Gonxhe Bojaxhiu" do të ishte interpretimi i saj psikik si nji individ ku nji "unë" tejet i fuqishëm vërshen dhe përmbyt të gjitha kategoritë e tjera të strukturës së psikes, asgjÃ¢son dëshirat e mëdha e të vogla të jetës dhe mbretnon i vetëm si monokulturë ose si fatalitet. Ky kandvështrim e përqas shumë shÃªjtneshën tonë me kategorinë e herojve dhe të heroinave. Por edhe këtu më duket se ndryshimi Ã¢sht thelbsor. Në çastin e hymjes në luftim herojtë përfshihen prej nji eksitimi e paroksizmi që pak a shumë ua deh atyne vetëdijen që ta peshojnë realisht se me se janë tue u përballë. Herojve që hidhen në betejë u mungon në atë çast kthjelltësia e kjartësia e vetëdijes dhe e qëllimit, sepse instinkti i vetëmbrojtjes ndodhet në zenit të eksitimit dhe roli i tij shfaqet i pamjaftueshëm. Kurse për Terezën e Kalkutës thonë se shtrihej, u qasej, i merrte ngrykë pa asnji rezervë të sëmundët e saj dhe rrinte për të gjatë natës e përqafueme me ta derisa jepnin shpirt ose bÃ¢heshin ma mirë. E futun në votrën e infeksioneve të llahtarshme, asnji instinkt i vetëmbrojtjes, asnji pamjaftueshmëni e rolit të saj nuk ia turbullonte vetëdijen dhe qetësinë. Përveç kohës që lutej, ajo komunikonte normalisht me të sëmundin, fliste me tÃª, e inkurajonte, i bante katekizëm, gjithsesi nji dialog lucid e i kthjelltë. Pirro Loli që e ka zvjerdhë me kohë teorinë e herojve e të heroizmit, nuk mund të pajtohej as nëpër mend me etiketimin heroinë të Nanë Terezës. Mllefin e vet për heroizmin jashtë epoke dhe keqpërdorimin e tij mbrenda stinës komuniste, poeti e gjen të trupëzuem te modeli absolut joheroik i Nanë Terezës. Me marifet e zgjuetësi poetike, ai i mpleks idealet e veta me thelbin e Nanë Terezës, dhe si të gjithë moralistët kur gjenden në nji botë pa virtyt, i sillet nji autoriteti epror, e intrigon atÃª tue e implikue në punët tokësore. Asht fjala për poemën Lutje jashtë lutjeve tek cikli i tretë me titull Kënga e gjarpërit. Stina joheroike e letërsisë përkon fatlumnisht me altruizmin joheroik të veprës e jetës së Nanë Terezës. Ketë fakt autori i poezive nuk e len me i ikë. Prirjet historike të letërsisë bashkëkohore, në rrjedhë të të cilës vozit poeti, përforcohen tue thirrë në ndihmë edhe retorikën e heshtun të moralistëve të vendit. Kumbona e mbarimit të erës epike bie në nji faqe. Por poeti s'Ã¢sht ende i sigurtë: Vendin tim e kanë lodhur heronjtë! Mandej vjen lutja e vërtetë: Dhe ruajmë nga heronjtë! Me interes më duket në ketë libër edhe shartimi i motiveve e temave. Mbas nji karrelate poetike mbi jetën e çastet kryesore të jetës së Nanë Terezës, ku vend kryesor zen sa poetizimi por edhe përsiatja e kontemplacioni, Pirro Loli hidhet në motivet e përditshmënisë, tue ruejtë me kujdes tonalitetin simbolik e ajror të pjesës kushtue Nanë Terezës. Poeti kalon nji martir të vetin kur, kokën plot me dritën e farëve që ndrisin konstantë pa e ndie hiç fare të ndërruemit e stinëve, ndër kambë i ngatrrohen zvarranikë e ferra, pëllumbat metamorfozohen në gjarpij e stina e lirisë ende s'po e çliron shpirtin prej eklipsesh. Balada e pëllumbit Ã¢sht nji realizim interesant mbi raportin liri-njeri. Këtu s'Ã¢sht ma fjala për lirinë e dhanë, por për lirinë universale, lirinë e krijimit e të vetëkrijimit, të kultivimit e të vetëkultivimit, për nji naltësim shpirtnor drejt kërkimit personal të së vërtetave personale. Mbrenda nji forme disi bukolike e barok (se barokun ma kujtojnë fjongot) zhvillohet e shpërfytyrohet pllumbi i P.Lolit, i cili nuk duhet pa aspak si njeriu i virtytshëm, por thjesht si njeriu i pabamë, njeriu ende i papërcaktuem në paradhomën e "procesit social e historik", shndrrimin në rang specjeje të të cilit autori do ta paraqesë si tragjik. Tashti due të ndalem pak te vargjet: Liria plas në mua si kryq. Gjashtë fjalë. Tue përfshi në to edhe parafjalën, edhe lidhëzen krahasore. Gjashtë fjalë që janë shkrue për të krijue nji konfuzion të madh, hutim, ndoshta edhe buzëqeshje. Buzëqeshja me origjinë moskuptimin ose shpërfilljen realizohet lehtë, sepse nji pjesë e madhe e lexuesve, edhe e poetë-lexuesve nuk janë të stërvitun me zbërthye strukturat eliptike (hermetiket, mos o Zot!). E ndiej për detyrë ta zbërthej ketë strofëz të thatë litotike, sepse ajo pikëmasëpari të krijon hutim. Dhe hutimi në lexim, në shumicën e rasteve, paralajmëron mineral. Strofa ka tri gjymtyrë: liria-plasja (eksplozioni)-kryqi. Kurrfarë lidhjeje racionale mes këtyne tri fjalëve. Nji bujk do ta quente "korr e mos lidh". Ta lamë bujkun në shÃªjtninë e vet e të merremi me shÃªjtninë e poezisë. "Liria" koncept mjaft abstrakt, "plasja" shumë konkret,"kryqi" aq sa konkret, aq edhe abstrakt sepse simbol. Më duket se fjala "kryq" me sjelljen e vet të dyfishtë, sa konkrete edhe abstrakte, futet në mes "lirisë" e "plasjes" dhe e zbut fenomenin e "flakjes" që shkakton pranëvumja e këtyne dy njisive heterogjene në pikpamje të landësisë. Rreshtimi i këtyne tri gjymtyrëve, mbas hutimit e mbas ngulmimit, nuk rrin ma si ma sipër, por kshtu: liri-kryq-plasje. Na duket se me ket spostim vendesh në aksin e logjikës fjala "kryq"e humb tashma vështrimin krahasimor dhe fiton të drejtën e literalitetit ose të njimendsisë." Liria" deri tashti kishte "ngecë" se nuk mund të plaste. E, aq ma pak, "kryqi". Tashti përqasja ndodh dhe ngul kambë mes "lirisë" e "kryqit". Kjo përqasje kambëngulëse shkakton zbërthimin e këtyne dy koncepteve dhe, kur ky kryhet, përbamëset kuptimore ndodhen në nji pozicion edhe ma të afërt deri sa me dhanë kuptim pothuejse të njimendët e linear. Shkurt, fjala "liri" zbërthehet në përbamëset e veta kuptimore: "zgjedhje", "zotnim", "krijim", "përgjegjësi", kurse fjala "kryq" si "figurë gjeometrike e sajueme prej ndërpremjes së drejtzave pingule", "simbol i fesë së krishtenë", "mundim i pafund", ose si "ndëshkimi ma i egër i pafajsisë". Përbamësja "zgjedhje" e gjymtyrës së parë përqaset me përbamësen "ndëshkimi ma i egër i pafajsisë" dhe prej këndej del edhe kuptimi i poezisë. Gërmadhat se individi i paguen shtrÃªjtë zgjedhjet e veta të lirisë ose, se ata që gogsijnë, aprovojnë, konformohen dhe nuk guxojnë, e sigurojnë luksin e rehatit pikëmasëpari tue i bÃ¢ atentat, së parës, lirisë së vet. Mendoj se ide e forma të tilla të mendimit poetik nuk i gjejmë edhe aq shpesh në poezinë që shkruhet sot ndër ne e që mugullon e shëndetshme si fara e hÃ®thave. Pirro Loli ka prirjen ta distilojë landën e poezisë së vet, ta ngjeshë dhe ta bÃ¢jë sa ma të tejdukshme. Ajo Ã¢sht nji poezi sensuale derisa na çon të shijojmë ngjyra,tinguj e deri aroma. Pavarsisht prej preteksteve që rrëmben, Loli e përdor poezinë për të bÃ¢ propozime,ku këlthitëse e ku në surdinë. Nanë Tereza ishte nji shkas i bukur për t'i hapë poezisë nji dimension kah fryma. Ai e di mirfilli se as Nanë Tereza, as fryma nuk janë në modë. Ndoshta mbrenda tij ai nanuris idenë e të qenit pararojës, edhe pse sot objektet e vemendjes së tij mund të jenë jashtë mode. Maj 2004.

Rreth Vëllimit të Sokol Zekës "Poeti e Rren Emocionin&q

ZEMRA E KOSOVES — Tue, 24 Feb 2009 17:34:45 +0000
Rreth Vëllimit të Sokol Zekës "Poeti e Rren Emocionin" Po shkruaj edhe një herë për poetin Sokol Zeka, zëri i të cilit vjen nga anët e Malësisë së Madhe. Jeton e punon në qytetin e Koplikut dhe, siç është pohuar edhe nga kritika, ndonëse pa iu qasur aq dhe ashtu si do ta meritonte, në hyllësinë e krijuesve të sotëm të anëve veriperëndimore, Sokol Zeka shquan mbi të tjerët si poet i ndjeshëm e fjalëbukur, lajmi poetik i të cilit rrjedh i qetë, i shtruar por edhe aq i këndshëm e në mënyrë mbresëlënëse. Njeri që lexon shumë, ndonjëherë edhe përkthen në shqip nga poezia moderne evropiane, siç ka bërë në antologjinë me titull "I vetmi trëndafil", që sapo ka dalë nga shtypi prej Shtëpisë Botuese "Camaj-Pipa", ku ai ka përzgjedhur nektarin e ëmbël të poetëve të tij të adhuruar si Bodleri (Ch.-P.Baudelaire), Verleni (P.Verlaine), Remboja (J.A Rimbaud), Malarmeja (S.MallarmÃ©), Xhejmsi (H.James), Apolineri (G.Apollinaire), Pol Eluari (Paul Ã‰luard) etj. Njeh dhe hulumton folklorin e pasur të krahinës e më gjerë dhe shkruan ese të thekura, të shkurtra e të përziera me shfrime poetike në vargje, ndonjëherë pa qenë e mundur të ndajmë se ku mbaron parashtrimi në prozë e ku nis të vrujojë poezia, duke sjellë aty edhe krijime në vargje. I tillë është edhe vëllimi më i ri me titullin intrigues "Poeti e rren emocionin", botim i Camaj-Pipa (2004), ku poeti ynë trajton mjaft këndshëm e me thekse të reja bashkëkohore gjuhën poetike, vlerat dhe rolin e saj në krijimtarinë artistike. Teksa pinim një kafe së bashku, nën hijen e Rrapit para Galerisë së Arteve, e përlava me një frymë atë libërth, në dukje aq i hajthëm e disi i pakët, por që më bëri për vete aq shumë. Kjo edhe për arsyen se në të shkruhet aq bukur për gjuhën. Le ta citojmë vetëm një prej eseve të vëllimit, ndoshta nga më të përsosurit dhe më mbresëlënsit që janë shkruar deri më sot për gjuhën e letrave e veçanarisht të poezisë. Në mos tjetër është thënë në mënyrë shumë origjinale e të atillë që nuk mund të kalohet pa u ndalë mbi të: "Bukuria e gjuhës në poezi është si ajo gruaja që shërben në një pallat mbretëror. Askush s'e takon as merret me të por të gjithë e dinë se aty, në atë pallat kristali punojnë duar të artaâ€¦Në kuptimin e zakonshëm, gjuha ka karakter utilitar dhe çuarja e saj drejt këtij funksioni është problem i shumëkujt. Por çuarja e gjuhës drejt funksionit estetik, është vetëdijshëm, problem në radhë të parë dhe mbi të gjithë, i poetëve". (f.35) Më mbeti në mendje kjo metaforë e bukur për gjuhën dhe, në një tubim me disa krijues e miq të teatrit, në zyrën e Kiço Londos, e fillova fjalën time pikërisht duke cituar këtë ese, e cila më shërbeu pikërisht për të përthekuar më mirë idenë time se gjuha e dramës, në përgjithësi gjuha e skenës dhe e ekranit, ndonëse për të kujtohemi më pak sesa duhet, është kurdoherë e pranishme dhe prej saj burojnë e varen vlerat dhe lajmi (mesazhi) artistik i çdo vepre të vërtetë. Le të përmendim, në këtë recension, disa prej "thepave" të këtij vëllimi me ese të zgjedhura. Së pari, mendoj se ia vlen të ndalojmë për një çast tek ideja e rrenës "gënjeshtrës" (lojës intriguese ose atij mashtrimi) që poeti i bën emocionit, duke e marrë nga poshtë e duke ia prirë udhën deri në lartësi, ashtu siç e gënjëjn ujin bujku kur ujit arën. "Për të ujitur arën e tij, bujku e lëviz ujin, duke e tërhequr me shatë në dorë, nëpër kuotat e larta të relievit, prej nga ai mund të kontrollojë krejt shtrirjen e tokës së vet të etur. Rënia e ujit në ultësira, do të shkaktonte përmbytjen e arës së tij. Shprehja është: bujku e rren ujin.Kështu bën edhe poeti. Ai nuk e lë emocionin të rrjedhë siç vjen nga një përvojë, si gjaku që del nga një damar rastësisht i çare, sepse kështu përmbyt vetveten dhe humbet zërin e fshehtëâ€¦Si bujku ujin, ai e lëviz emocionin mjeshtërisht nëpër kuota të larta, të holla dhe delikate, prej nga mund të vëzhgojë dhe të zotërojë krejt hapësirën e tij poetike. (Poeti e rren emocionin." f.13). Së dyti, dëshiroj të ndalem në vlerësimet dhe përgjithësimet sa sintetike aq edhe mahnitëse që jep Sokol Zeka për gjuhën dhe për mëtimet artistike që mishëron ajo në poezinë e vërtetë. Gjuha është indi poetik, është tharmi dhe mjeti formësues i lajmit (mesazhit) poetik të vërtetë. Idetë e shprehura në formë thëniesh urtake, sintetike që të kujtojnë maksimat a lashtësisë, të ngjeshura edhe me citime nga poetë ose estetë të mëdhenj, që ai i adhuron, na vënë në mendime rreth artit të fjalës. "Nëse nuk ka pasur një ndjenjë fillestare -thotë poeti duke cituar Filip Larkinin (Philip Larkin)- mekanizmi verbal nuk ka ç'të prodhojë dhe lexuesi nuk do mund të kuptojë asgjë". Mjerisht, koha në të cilën jetojmë, po të parafrazojmë një titull të qëlluar të Agim Vincës, "është kohë e keqe për lirikën". Në "duelin" me mediat e zhurmshme e fjalëshuma, poezia e ka humbur betejën. Njeriu modern, edhe ndër ne si kudo në Evropë e më gjerë, ka tashmë ritmin e "skupit" mediatik. Qysh në pikë të mëngjesit, njeriu ndez radion ose televizorin dhe dëgjon lajmet. Del të pijë kafenë e mëngjesit para se të nisë punën dhe ngarkohet me një tufë gazetash, fjalët e të cilave i përpin më rrëmbimthi se hurbat e lëngut të kafesë. Po poezia? Ah, kjo mbretëreshë e fjalës artistike ka mbetur gati e harruar, si ato vashat e bukura që u ka kaluar mosha e martesës. Pak, shumë pak njerëz, përditë e më pak, për fat të keq, lexojnë libra me poezi, paçka se ato mund të jenë edhe shumë të bukura. Edhe më të rrallë janë ata që blejnë ndonjë libër me vjersha. Bibliotekaret thonë se edhe në raftat e bibliotekave publike librat më pak të kërkuar janë ata të poetëve. Këtë e ka të qartë edhe Sokol Zeka dhe këtë ai e shpreh aq bukur në një nga esetë më të thekura të këtij vëllimi. "Poezia ka pak lexues, ndonëse fjala poezi është e pranishme kudo ku është e bukuraâ€¦Poezia ka pak shanse t'u përgjigjet disa kërkesave të njeriut të sotëm, si joshja e shpejtë e lehtë e menjëhershme, konsumi flakë për flakë dhe intensiv i së bukurës, efekti i fortë apo edhe shpëlarës, meqënëse ai, njeriu, nuk paska kohë". Por, lum kujt i shkon mendja të lexojë në rreshta të vëllimeve me poezi të bukura ose edhe me ese të atilla si këto që na sjell Sokol Zeka në librin e tij. Lexojeni këtë vëllim, lexues të nderuar. Ju siguroj se, pasi ta keni mbaruar së lexuari, do t'ju duket se keni shijuar një dorë qershi të ëmbla e plot aromë, ose se â€¦(por, më mirë, le ta themi me fjalët e njërës prej eseve të tij): "Ti sheh në majë të pemës një kokërr dardhë të pjekur. Ajo është krejt e verdhë dhe të josh si magjia. Ti ngjitesh dhe e shijon menjëherë. Befas zgjohesh. Ke qenë në ëndërr. Ka qenë, si të thuash, një ëndërr e shijshme. Por ja, i zgjuar, ti ke në gojë shijen e frutit të këndshëm, të cilin sapo e ke ngrënë në ëndërr. Kush ish e para, dardha apo shija? Kështu dhe poezia,lind si ëndrra." (f.25). Ka disa ditë që e kam lexuar këtë vëllim të Sokol Zekës. Më duket se kam ende në gojë shijen e mirë të një fruti të këndshëm ose, në mos tjetër, më duket sikur kam parë një ëndërr të bukur, prekëse dhe që nuk më shqitet dot nga mendja. Sokol Zekën e njoh prej kohësh, por nuk shihemi aq shpesh. Gati gjithmonë kur vjen më sjell ndonjë nga librat e tij të rinj. Të gjithë ia kam lexuar dhe më kanë pëlqyer, sepse ndejnë një lajm poetik sa të spikatur aq edhe origjinal, shenjë e qartë e një krijuesi të ndjeshëm e me mëtime, por që nuk buçet as këlthet. Poezia dhe krejt krijimtaria letrare e Sokol Zekës niset prej gurrave veriake dhe shkon drejt liqenit të poezisë së sotme shqiptare për t'u bashkuar dhe shkrirë me të. Kam bindjen se rrjedha të tilla, të freskëta e të pastërta, sidomos të çiltra e të thjeshta, si poezia e Sokol Zekës e përtërijnë vjershërinë shqiptare, ia largojnë asaj lëmashkun e vargëzimeve të ripërtypura që aq shpesh i kemi lexuar në vëllimet poetike të kohëve tona. Sokol Zeka është tashmë një poet më përvojë dhe në pjekurinë e tij letrare. Ai ka botuar disa vëllime me vjersha si dhe një roman, i cili është mirëpritur nga lexuesit dhe nga kritika. Le të përmendim se për krijimtarinë e tij kanë shkruar dhe shprehur vlerësime të mira prof. Ali Aliu, Xhevahir Spahiu, Gazmend Krasniqi, Flutura Açka etj. Poezia dhe krejt krijimtaria letrare e Sokol Zekës sjell ngjyresat dhe cilësitë e një krijimtarie ku gjithçka jepet në qerthullin e një arti që rritet e piqet me një vetpërmbajtje aq të këndshme, po edhe me disa vrulle lirike të mahnitshme. Mund të themi se këtë cilësi e kanë edhe esetë e tij, të përmbledhura në vëllimin më të ri "Poezia e rren emocionin".

Nga "Tempulli i Poezisë Shqipe"1)

ZEMRA E KOSOVES — Tue, 24 Feb 2009 17:33:19 +0000
Nga "Tempulli i Poezisë Shqipe"1) Poezia shqipe dokumentohet e shkruar shumë vonë, ashtu si vetë gjuha shqipe e shkruar. Por, sikundër vërtetohet që gjuha e sotme shqipe është vazhdim i gjuhës ilire, duhet menduar se edhe poezia e sotme shqipe i ka modelet e veta më të hershme në kulturën ilire, që dokumentohet ndër kulturat më të lashta në Ballkan e Mesdhe. Këtë hershmëri e vertetojnë më së miri edhe disa tufëza vargjesh, të mbetura si fosile aty-këtu në ciklin e Këngëve të Kreshnikëve të Veriut, që vijnë deri në epokën moderne, si modele të pakrahasueshme të artit të fjalës së bukur, si dhe disa fragmente lirike nga poezia gojore shqipe, e cila vazhdoi të gjallojë deri në shekullin e kaluar në ceremonialet tradicionale të dasmës dhe të mortit, apo ndër rituale kremtimesh, që, për nga përmbajtja, vërehen të jenë të epokës parakristiane. Disa tekste këngësh me ngarkesa figurative të ngurtësuara vazhdojnë të këndohen nga vajzat, që marrin pjesë në dasma (kori), të ndara në dy grupe. Në qendër të secilit grup qëndron një soliste (korifeu). Vija melodike është një frazë e vetme muzikore, që këndohet "a capella", me rimarrje nga solisti te njëri grup dhe, më pas, e njëjta frazë muzikore rimerret nga solisti dhe grupi përballë, i cili artikulon vargun pasues e kështu me radhë. Ekzekutimi shoqërohet me një lëvizje tepër të thjeshtë koreografike, që duket se shërben vetëm sa për të mbajtur ritmin. Në tekstin e një kënge, që njihet me titullin "Mori drandofillja e bardhë", ndeshen vargje me një figurshmëri kaq të ngurtësuar, saqë vajzat, që i këndojnë, zor se ia dinë më kuptimin. Nga ana tjetër, aty vërehen simbole iliro-mesdhetare me ngarkesa mistiko-rituale, tanimë të harruara, si janë: numri nëntë ("nandë ogiç" x 2, "nandë kumbonë"), që ka lidhje me ciklin hënor, dhe figura gjeometrike rrethore ("t'gjithë nji vashë po i rrotullon"), që simbolizon diellin, plleshmërinë, sikundër disku (rrethi) në shkop ("t'gjith nji vashë po i rrotullon,| me një thupër...") që simbolizon plleshmërinë lidhur me gjarpërin (kulti më kryesor ilir), një lloj orgjie dioniziane, përhapjen e së cilës në brendësi të Ballkanit ilirologët e shpjegojnë me një tregim për lindjen e Aleksandrit të Madh, nga e ëma, Olimpia (nga fisi ilir i Mollosve), në bashkim mitik seksual me një perëndi gjarpër (A.Stipçeviq). Por, si duket, nëse ato që e kanë bartur gojë më gojë këtë tekst poetik ndër shekuj, ia kanë humbur kuptimin, e ndiejnë emocionalisht atë që këndojnë nga melodia, ritmi dhe solemniteti i ceremonialit të dasmës ku vajzat këndojnë për nusen por, më shumë, për veten e tyre. Sot kjo ndieshmëri mund të merret me mend, po ta mbajmë si fjalëkyç vargun e fundit, një varg si kontrapunkt ironik, që përmbyll këngën dhe orienton interpretimin e të gjitha vargjeve në kuptimësinë e mjaftueshme të simboleve të lashta dhe të metaforave të ngurtësuara. Ai varg ironik është: "(dhëndri) donte vashen virgjineshë". Pra, kemi të bëjmë me një tekst poetik ku himnizohet feminiteti dhe ironizohet morali që ngrihet kundër tij. Është, afërsisht, koha kur virgjiniteti sapo ka filluar të institucionalizohet si normë morale, dmth, epoka kur patriarkati ka arritur në fazën e vet më të konsoliduar, që në Shqipëri ka zgjatur deri në fundshekullin e kaluar. Në atë epokë (minimumi, parakristiane) duhet konsideruar koha e ngjizjes fillestare të atyre vargjeve, që vijnë të ngurtësuara figurativisht deri në kohët moderne. E sollëm këtë shëmbull për të treguar aftësitë poeziformuese të gjuhës shqipe që në parahistorinë e saj, si dhe për të dëshmuar se kjo poezi gojore ka vazhduar të jetë aktive edhe pasi është zhvilluar poezia e shkruar. Madje duhet theksuar fakti se poezia gojore shqipe dhe poezia e shkruar shqipe kanë pasur një zhvillim paralel dhe marrëdhënie të vazhdueshme. Kjo është veçoria e parë më kryesore e poezisë shqipe. Mori drandofillja e bardhë është një lirikë e kënduar, në tekstin e së cilës ka vargje që mund të merren si ndër më të hershmet në gjuhën shqipe. Varianti i parë i saj u botua në fillim të shek.XX nga shkrimtari Vinçenc Prennushi (Kangë popullore gegnishte, Sarajevë 1911); i dyti, rreth tri dekada më vonë nga folkloristi Kasem Taipi ("Zana popullore", Tiranë 1933); i treti nga studiuesi Qemal Haxhihasani ("Balada popullore shqiptare", Tiranë 1982) dhe i katërti nga muzikologët T.Daija dhe T.Zadeja ("250 kangë qytetare shkodrane", Shkodër 2000). Fragmente të kësaj kënge janë gjetur edhe ndër arbëreshët e Zarës, në malësorët e Bregut të Matës dhe në Zadrimë, prej nga duhet të jetë mbartur në qytetin e Shkodrës. Melodia, që shoqëron tekstin është një frazë e vetme muzikore, e cila këndohej "a capella" nga një kor vajzash në ditët para dasmës. Vajzat vendoseshin në dy radhë dhe këndonin duke shoqëruar vetën me lëvizjen e njërës këmbë para-prapa. Në qendër të secilit grup qëndron solistja. Kompozitori Preng Jakova e paraqiti në skenë këngën "Mori drandofillja e bardhë" si pjesë të tablosë muzikore "Dasma shkodrane"(1947). Duket se që nga ajo kohë në qytetin e Shkodrës nuk këndohet më "a capella" dhe nuk ruan elementet e tjera të interpretimit ritualo-koreografik. Ndërsa motivi muzikor i saj u shfrytëzua nga kompozitori Ã‡esk Zadeja si lajtmotiv kryesor në "Simfoninë nr.1"(1956), që është edhe simfonia e parë në historinë e muzikës shqiptare. Analiza tekstologjike na sugjeron të dallojmë disa shtresëzime të vargjeve, prej të cilave ka rëndësi ai më i vjetri, që lidhet me ceremonialin e dasmës, si ritual i çiftëzimit apo zhvirgjinitetit për vajzën që do të bëhet grua. Nisur edhe nga partitura muzikore, mendojmë se struktura ritmike e vargut është bazuar në sistemin kuantitativ të zanoreve (konkretisht në këmbën e tipit - vvv ), sistem që nuk funksionon më në poezinë shqipe, pasi vargëzimi i sotëm shqiptar bazohet tërësisht në sistemin silabo-tonik (bën përjashtim të pjesshëm poezia e shek. XVI-XVII). Edhe ndërtimi i disa figurave vjen i ngurtësuar, si fosile e të një fleksibiliteti të hershëm poetik të gjuhës: "mora gjethin me ty (ndërrova veshje, u riformova, u bëra zonjushë, jam gati për të çelur, për t'u bërë grua), pra, "mora detin me sy", "me një thupër xen(zë) lejthinë", por edhe pranon dhimbjen e pasojat e tjera ("pikoi loti e ra në det | u ngri deti akull-o"). mori drandofillja e bardhë Mori drandofillja e bardhë! Kur mora gjethin me ty,2) Mora detin-o me sy. Në mjedis të detit-o, Ish nji lis i vogël-o. Sa i vogël lisi ishte, Sa të madhe hije kishte. Ku mrizojshin nandë ogiç,3) Nandë ogiç me nandë kumbonë, T'gjith nji vash po i rrotullon. Me nji thupur xen lejthinë,4) Na i ra marinarit n'sy.5) Pikoi lodja e ra në det; U ngri deti akull-o; Mbeten barkët shakull-o; Barkaxhisë na i ra lëngimi; Lypte gjana qi nuk ishin: Lypte mish leprit të thinët, Lypte djath fëllanxe t'butë, Lypte vashen virgjineshë. (Nga "250 Kangë qytetare shkodrane", Idromeno, Shkodër, 2000, f.429) 1) Fragment nga trajtesa me të njëjtin titull, përgatitur për botim. 2) Variant: "kur mora gjethin në ty" (Taipi), "kur mora gjethin më ty" (Haxhihasani). 3) Variant: "ku mrizojshin nand-e grigje" (Prennushi, Haxhihasani). 4) Variant: "me nji thupër gem lejthi" (Taipi, Haxhihasani). 5) Variant: "na i ra marnarit n'sy" (Prennushi), "na i ra djalit në sy" (Taipi), "na i ra manarit n'sy" (Haxhihasani).

Në 450-Vjetorin e "Mesharit" të Buzukut

ZEMRA E KOSOVES — Tue, 24 Feb 2009 17:31:46 +0000
Në 450-Vjetorin e "Mesharit" të Buzukut Dita e Madhe e 20 Marsit Ndë vjetët M.D.L.IV. (1554) njëzet dit ndë mars zuna nfill, e mbarova ndë vjetët një M.D.L.V. (1555) ndë kallënduor v (5) dit. Gjon Buzuku Gjithkush e di se libri më i vjetër shqip që njohim deri sot, njëkohësisht edhe vepra më e vjetër e shkruar shqip, ka dalë nga penda e Dom Gjon Buzukut. Ky meshtar i thjeshtë që i dha vetes lavdi me frymëzimin atdhetar, me aftësinë letrare dhe me guximin e tij për të përkthyer shqip Shkrimin e Shenjtë, e nisi veprën e vet të pashoqe plot 450 vjet më parë, pikërisht më 20 mars 1554, dhe e përfundoi më 5 janar 1555. Me sa merret vesh, po atë vit u krye dhe shtypja e librit. Të kujtojmë se Johannes Gutenbergu kishte shpikur më 1445 shtypshkronjën me shkronja të derdhura të lëvizshme dhe shtypshkrimi kishte marrë zhvillim në Europë. Libri dhe fati i tij Një tog rrethanash ende të pandriçuara bënë që libri i Gjon Buzukut të binte në harresë të plotë për gati dy shekuj. Atë e zbuloi Dom Gjon Kazazi, një klerik shqiptar nga Gjakova, i cili, duke u ndodhur në Romë më 1740 (ku u emërua argjipeshkëv i Shkupit), pa me habi të madhe këtë libër në bibliotekën e kolegjit të Propagandës së Fesë (Propaganda Fide), ku kishte studiuar vetë më parë. I ngazëllyer nga ky zbulim, Gjon Kazazi kopjoi Pasthënien e librit dhe një pjesë tjetër të shkurtër e ia dërgoi Imzot Gjergj Guxetës, themeluesit të Seminarit shqiptar të Palermos, i cilësuar si "prototip i fisnikërisë së shpirtit e i burrërisë e i bujarisë së kombit shqiptar". Kleriku gjakovar e përshkruan librin si "Meshar" fort i lashtë shqip krejt i grisur prej vjetërsie". Nga fundi i sh. XVIII libri kaloi në koleksionin e librave orientalë të kardinalit Stefan Borxha e së këtejmi në Bibliotekën e Vatikanit, ku u rizbulua më 1909. Nxitës i këtij zbulimi qe Pal Skiroi, peshkopi i arbëreshëve të Sicilisë (1866-1941), i cili kishte në bibliotekën e Seminarit të Palermos pikërisht ato dy fletë të kopjuara nga Gjon Kazazi. Pal Skiroi është edhe studiuesi i parë i "Mesharit" të Buzukut, por puna e tij ka mbetur pak e njohur, sepse pak gjë arriti të botojë sa qe gjallë. Më 1929 atë Justin Rrota, atëherë profesor i gjuhës shqipe dhe i gjuhëve klasike në gjimnazin e Shkodrës, u dërgua në Romë për të nxjerrë kopje fotografike të librit e për t'i sjellë në Shqipëri. Në 400-vjetorin e librit të Buzukut, J. Rrota ka botuar kujtimet e atij shërbimi në Romë dhe emocionet e forta që përjetoi kur më në fund përgjegjësi i botimeve liturgjike të kishave orientale, C. Korolevski, u kthye nga pushimet verore dhe e pyeti: "Po Ju jini ai Frati nga Shqipënia, që më kërkoni tash një javë?â€¦ Buzukun lypni? Qe; më falni sa t'i jap fund njëkësaj letre që kam në dorë, dhe Jua pruna." "Të më kishte thanë - kujton J. Rrota - se m'ishte ngjallë prej vorrit njëni robësh së mi të dekunë, nuk e dij, se do t'ishem gëzue ma fort. Sa s'kjeshë tue i ra ndë gjuj përpara, me i puthun kambën. Kaq! Tre minuta nuk vonoi ma, për t'a krye atë shkresë, por mue m'atëherë, â€¦ata minuta m'u duknë orë. Dikur u çue, â€¦e shkoi e humbi mbas do raftesh së mëdhaj librash. Nuk vonoi sa ndora, kur, si triumfalisht, m'a dorëzoi blenin e dëshruem. Sa s'qava prej gëzimit. E mora ngrykë Buzukun e dashun, e putha me nderim dhe u vuna mbë tryesën e madhe të studjuesavet. Edhe nisa t'a shfletsoj si i dëshruem me mall e pon (nderim-Shënim i redaksisë)â€¦ Kaqë i kishem këcye përsypri atij visari të çëmueshëm, sa më bje ndër mendë, se njëni rojtarësh m'u afrue e më tha ndë vesh: "Ma kadalë! Këqyrni, mos t'a damtoni tue e shfletsue: Ã¢shtë gjÃ¢ e vjetrëâ€¦ Kishte arsye, e pashë, të m'i qitte ndër mendë rregullat ma elementaret e këtyne rasave; por, ç'ti bÃ¢jsh!â€¦ Unë atëherë kishem tretë faret, edhe s'dijshem ku ishem prej gëzimit e mallit."1) Me tre "Buzukët" që solli J. Rrota në Shqipëri më 1929 nisën te ne edhe studimet buzukiane, ku J. Rrota ka dhënë ndihmesat e para themelvënëse. Po në ç'gjendje paraqitet ky "Meshar" fort i lashtë shqip? Libri i plotë ka pasur 220 faqe me nga dy shtylla të formatit të madh (20x14), secila me nga 45 radhë. Me një përllogaritje e përafërt mund të thuhet se libri ka pasur rreth 790.000 shenja (shkronja bashkë me hapësirat ndërmjet fjalëve), d.m.th. rreth njëzet fletë tipografike të sotme. Për fat të keq, së vetmes kopje të ruajtur të librit i mungojnë 16 fletë (32 faqe). Më e dhimbshme është mungesa e tetë faqeve të para, ndër të cilat edhe ballina e librit e ndonjë fjalë drejtuar lexuesit. Bashkë me to kanë humbur të dhëna të pazëvendësueshme, që nuk ka qenë e mundur të plotësohen nga burime të tërthorta. Pra jemi në errësirë të plotë për vendin a shtypshkronjën ku u shtyp libri dhe për autoritetin që lejoi botimin e tij (dhe ndoshta nxiti Buzukun ta përkthente). Sepse në libra të tillë ka gjithmonë një Imprimatur (le të shtypet, - d.m.th. miratim për botim) nga një autoritet kishtar. Nuk dihet në sa kopje është shtypur libri, gjithsesi, duke pasur parasysh se në atë kohë shtypi dhe letra kanë qenë të kushtueshme, nuk mund të mendohet ndonjë tirazh i madh. Dhe me këtë ndoshta shpjegohet pjesërisht pse ka mbetur një kopje e vetme e cungulluar prej këtij libri. Por është një fat i madh që ka shpëtuar fleta e fundit me Pasthënien, nga e cila njohim autorin, kohën kur e filloi dhe e përfundoi veprën e tij dhe atë shtysë të brendshme që e ka bërë t'i hyjë një ndërmarrjeje të pashembullt deri atëherë, për të cilën rrëfehet vetë: "nukë çuditem se në paça fëjyem (gabuar), këjo tue klenë maa e para vepërë e fort e fështirë për të vepëruom mbë gluhët tanë". Mund të themi pa droje se, po të mos kishte qenë kjo fletë e fundit me të dhënat e kursyera që përmban, sot do të qarkullonin një qerthull hipotezash nga më të largëtat ndaj së vërtetës që dimë për autorin dhe kohën kur vepëroi vepërën e vet. A ka pasur një traditë të shqipes së shkruar para Buzukut? Është pohuar qenia e një tradite letrare në gjuhën shqipe të paktën që nga fundi i sh. XIII (Dh.S. Shuteriqi, M. Domi), ose gjithsesi para pushtimit osman. Guillaume Adam, një klerik frëng, që shërbeu si kryepeshkop i Tivarit më 1324-1341, autor i një parashtrese "Udhëzim për të bërë udhëtimin për në Tokën e Shenjtë", shkruar latinisht më 1332 në Tivar, pohon se: "Sado që shqiptarët kanë një gjuhë krejt të ndryshme nga latinishtja, prapëseprapë ata kanë në përdorim dhe në të gjithë librat e tyre shkronjën latine (literam latinam)". Ky pohim është marrë sikur G. Adami ka dashur të thotë se shqiptarët e shkruajnë gjuhën e tyre (ndonëse të ndryshme nga latinishtja) me shkronja latine. Me një analizë të imtë filologjike S. Riza arrin në përfundimin se shprehja e mësipërme shkronjën latine (litteram latinam), mund të shënojë jo vetëm shkronjat e alfabetit, po edhe vetë gjuhën e shkruar të popullit përkatës, d.m.th. G. Adami ka dashur të thotë që shqiptarët, duke pasur një gjuhë të ndryshme nga latinishtja, përdorin latinishten si gjuhë shkrimi (dhe jo se e shkruajnë gjuhën e vet me shkronja latine).2) Si dëshmi e shkrimit të gjuhës shqipe para Buzukut është sjellë edhe një pohim i Marin Barlecit, që bën fjalë për disa anale të shkruara në "vernacula lingua", sipas të cilave njëfarë Roza me motrën e vet Fa kanë qenë themeluesit e parë të Shkodrës. S. Riza i bën përsëri një analizë të imtë filologjike shprehjes "vernacula lingua" dhe del në përfundimin se ajo nuk duhet kuptuar si "në gjuhën e vendit (d.m.th. në gjuhën shqipe)", por "në gjuhën popullore", d.m.th. në gjuhën italiane, në kundërvënie me latinishten si gjuhë e të diturve.3) S. Riza e quan të papërligjshëm, madje kombëtarisht të papranueshëm ngulmimin e disa studiuesve për ta çuar traditën letrare të shqipes dy-tre shekuj para Buzukut, duke mos pasur mbështetje të sigurt për këtë. Sipas tij, të gjitha rrethanat historike e kulturore flasin se para Buzukut nuk ka ekzistuar ndonjë shkrim madhor në gjuhën shqipe. Në një studim të shkruar në fillim të viteve '60, por që u botua vetëm para dy vjetësh, ai shprehet se "imperialistët botërorë e sidomos ata ballkanikë serbomëdhenj e grekomëdhenj kanë bërë çmos në të kaluarën (madje edhe sot e kësaj dite vazhdojnë të bëjnë gjithçka), me qëllim që ne shqiptarët të na zhvishnin nga çdo vetëbesim kombëtar, nga çdo sedër kombëtare, e për pasojë edhe nga çdo vullnet vetëmbrojtjeje kundër orvajtjeve të tyre ekspansioniste skllavërueseâ€¦Por njëherë Rilindja jonë Kombëtare me Lidhjen e Prizrenit, pastaj Kongresi i Lushnjës me Luftën e Vlorës, e më tëhu çlirimi ynë kombëtar përfundimtar: këto tri kundërgoditje vetëmbrojtëse heroike shqiptare këtë fushatë imperialiste difamacioni antishqiptar e bënë më në fund jo vetëm kryekëput të pafuqishme kundër nesh, por njëherazi edhe përsosurisht të përbuzshme prej nesh. â€¦Madhëria morale e Gjon Buzukut qëndron pikërisht këtu që "en së dashunit së botësë sanë" Gjon Buzuku u bë ideator dhe realizator i një vepre, me të cilën ai neve shqiptarëve përgjithmonë e jetës na zbardhi faqen në lëmin deri atëherë të palavruam të kulturës së fjalës së shkruame (sikundërqë afro një shekull më herët Gjergj Kastrioti ne shqiptarët na pat mbuluar me lavdi në fushën jo të panjohur të luftërave vetëmbrojtëse ngadhnjimtare)".4) Edhe shpresa që na u zgjua para dy vjetësh se do të shihnim së afërmi të botuar një dorëshkrim shqip të vëllimshëm të vitit 1210 (hartuar nga njëfarë Teodor Shkodrani), që e kishte gjetur në arkivat e Vatikanit gjurmuesi kosovar Musa Ahmeti, tashmë është shuar edhe te më besëplotët. Në ato dy radhë që janë bërë të njohura prej këtij dorëshkrimi, nuk ndihet asnjë amëz stërlashtësie gjuhësore.5) Me sa duket Gjon Buzuku do të ruajë vendin e tij prijatar dhe autoritetin e patriarkut në shkrimin shqip dhe në letërsinë shqipe.6) Megjithëse duket e kotë të shpresojmë ende se do të gjendet ndonjë shkrim shqip parabuzukian (jo ndonjë frazë e shkëputur si Formula e Pagëzimit), ka një radhë shenjash e rrethanash që të shtyjnë të marrësh me mend se Buzuku, kur u ul në tryezën e punës, më 20 mars 1554, nuk e filloi duke shpikur ai vetë alfabetin që do të përdorte e duke stërvitur dorën, po duke vënë në zbatim ato shprehi që tashmë i kishte fituar nga mjedisi e i kishte zhvilluar vetë. Tregues gjuhësorë dhe historiko-kulturorë flasin në të mirë të kësaj hipoteze. Kështu, E. Ã‡abej, studiuesi më i thelluar i Buzukut, shprehet se "kush ka lexuar këtë tekst disa herë me radhë, besojmë se do të ketë përshtypjen që gjuha e përdorur në të nuk është një arë fare e papunuar më parë."7) Ai bashkohet me tezën e arbëreshit G. Petrotta, se në Shqipëri do të ketë pasur para sh. XVI një traditë ortografike dhe mbase edhe një gjuhë të përbashkët, së paku në shkrimet e përdorimit praktik. Edhe duke e shikuar këtë çështje nga ana e historisë së vendit, me një vështrim të gjithanshëm të gjendjes kulturore në Shqipërinë mesjetare, - shton Ã‡abej, - teza e Petrottës do të dilte më fort e përforcuar sesa e kundërshtuar, sepse shkalla e kulturës së popullit shqiptar në atë kohë nuk ka qenë ndryshe nga ajo e vendeve përreth, sidomos e atyre të brigjeve të Adriatikut. Historiani Injac Zamputi, një nga studiuesit më të rysur të mesjetës së vonë shqiptare, duke hulumtuar posaçërisht kohën dhe rrethanat kur u botua "Meshari", arrin në përfundimin se Buzuku "nuk mund ta kishte marrë në dorë gjithë atë punë kolosale për kohën dhe për gjendjen e gjuhës shqipe, sikur të mos kishte qenë aktive në mjedisin e tij shoqëror, praktika e të shkruarit shqip."8) Megjithatë, rrethana që nga ai prodhim letrar i hamendësuar nuk ka arritur asgjë deri në ditët tona, ngre mjaft pikëpyetje e dyshime. Nga ishte Gjon Buzuku dhe ku u shtyp "Meshari"? U Doni Gjoni, biri i Bdek Buzukutâ€¦- kaq na thotë autori ynë më i vjetër për veten e vet, duke na lënë në fushën e hipotezave për të zgjidhur pyetjet që shtruam më lart. S'ka asnjë dyshim se gjuha e Gjon Buzukut është një gegërishte veriore, por për të shkuar më tej nuk është aspak lehtë. Mendja të vete sigurisht te Shkodra me rrethina, si qytet me traditë kulturore e kishtare, po N. Jokli, me të drejtë, e ka përjashtuar këtë mundësi duke u nisur nga fakti se Buzuku përdor grupet bashkëtingëllore gl, kl (gluha, kloftë), kur sipas dëshmive të toponimisë këto grupe në Gropën e Shkodrës ishin ndërruar në g-j, kj, përkatësisht në gj e q.9) Por gjuha e Shkodrës, si qendra më e madhe kulturore për gjithë Veriun, gjithsesi ka luajtur rol nivelues për varietetet dialektore të shkrimtarëve. Këtë e thotë shkoqur Pjetër Bogdani për veprën e vet "Ã‡eta e profetëve" (1685): â€¦ përse tue kjanë unë prej Guri ndë Hastâ€¦ m'anshtë dashunë me djersë të mëdha shumë fjalë me ndërequnë ndë dhe të Shkodërsë. Për sa i takon Buzukut, fjala zgiedh me kuptimin "lexoj", është vështruar si përdorim i vetëdijshëm i një forme shkodrane, sepse pritej që ai të shkruante zgledh.10) Gjuha e Gjon Buzukut nuk ka një bazë dialektore të vetme e të pangatërrueshme që të na çonte në njëjtësimin e prejardhjes së tij krahinore. Madje është theksuar se përkatësia dialektore e "Mesharit" dhe prejardhja krahinore e Buzukut nuk janë medoemos e njëjta gjë. Justin Rrota pati vënë re një tog përkimesh të gjuhës së "Mesharit" me të folmen e malësisë së Krajës dhe të fshatit Arbënesh (pranë Zarës në Dalmaci) të themeluar ndërmjet 1726-1733 prej shqiptarësh të ikur nga Brisku, Ljarja e Shestani në anën perëndimore të liqenit të Shkodrës.11) Ajo që tërheq më shumë vëmendjen është përzierja e formave dialektore të gegërishtes veriperëndimore me format e gegërishtes verilindore. Mjafton të përmendim fjalën e parë të Pasthënies: U Doni Gjoniâ€¦- ky përemër vetor gjendet sot në të folme të ndryshme të Kosovës, si në Malësinë e Gjakovës etj., po ashtu forma si (ai) të ban, të del në vend të të banjë, të dalë etj. Një pjesë e formave dialektore verilindore ndeshen edhe në të folmen e Arbëneshit të Dalmacisë, dhe kjo ka çuar në hipotezën se dukuri të tilla lidhen me ndonjë shpërngulje popullsish nga trevat verilindore drejt viseve bregdetare. Pra, Gjon Buzuku mund të jetë rritur në një mjedis me përzierje të tillë popullsish dhe rrjedhimisht edhe formash dialektore. Gjurmë të mbiemrit Buzuku dëshmohen në sh. XV në zonat nga mendohet se mund ta ketë origjinën shkrimtari ynë,12) por më tej humbasin dhe sot nuk ka mbetur familje me këtë mbiemër në ato anë, as në Shqipërinë Veriperëndimore. Krejt rastësisht kam mësuar se familje me mbiemrin Buzuku gjenden sot në rrethinat e Gjilanit13) dhe kështu fiton mbështetje hipoteza e shpërnguljes së një popullsie, që u përmend më lart. Mjaft diskutime janë bërë për vendin ku u shtyp "Meshari". Një palë mendojnë se shtypshkronja do të ketë qenë diku në Shqipërinë Veriperëndimore (Shkodër, Ulqin, Tivar a në rrethina të tyre). Një palë tjetër mendojnë se në qytetet e bredgetit shqiptar nuk mund të ketë pasur ndonjë shtypshkronjë të përshatshme për të shtypur një libër të tillë dhe veç kësaj aso kohe në Perandorinë Osmane shtypja e librave ishte e ndaluar me dënim me vdekje. Gjurmuesi frëng i teksteve të vjetra shqipe Mario Rok pati vënë re se letra e librit është italiane dhe shkronjat janë të tipit që përdorej në shtypshkronjat e Venedikut. Në këtë qytet mendohet përgjithësisht se ka qenë shtypshkronja ku u shtyp "Meshari". Zgjidhja e enigmës së botimit ka qenë sigurisht në ballinën e zhdukur përgjithmonë të librit. Por gjithsesi për një gjë jemi të sigurt: tipografët nuk dinin shqip (nuk ishin shqiptarë) dhe shtypshkronja nuk ka qenë larg nga vendi ku shërbente Buzuku. Në Pasthënie ai thotë se ata që shtypnin, mundoheshin shumë me librin e tij dhe ai nuk mund t'u rrinte pranë përherë, pasi duhej të mbante edhe një kishë e kështu të shërbente më dy anë (ata qi shtamponjinë kishnë të madhe fëdigë, e aqë nukë mundë qëllonjinë se faj të mos banjinë, përse përherë ndaj ta nukë mundë jeshë; u tue mbajtunë një klishë, mbë të dy anët më duhe me shërbyem). Kush ishte Buzuku dhe kush e nxiti për veprën e tij? Nga citimi i mësipërm prej Pasthënies së librit merret vesh qartë që Gjon Buzuku ishte një famullitar i thjeshtë në hierarkinë kishtare katolike. Mund të mendohet se në kohën kur i hyri përkthimit të "Mesharit", ai shërbente në ndonjë nga bashkësitë shqiptare të mërguara në Republikën e Venedikut, që dëshmohen nga burimet e kohës. Pra autori ynë i parë ka qenë një bir i thjeshtë i popullit të vet, me një kulturë jo aq të plotë, siç del edhe nga vendet ku nuk ka arritur ta kuptojë drejt tekstin latin dhe e ka shtrembëruar a gjymtuar kuptimin e origjinalit. Por Gjon Buzuku kishte përbrenda zjarrin e dashurisë për popullin dhe atdheun e vet, prandaj iu vu punës, siç shkruan vetë, "tue u kujtuom shumë herë se gluha jonë nukë kish gja të ndigluom (të kuptueshme) en së Shkruomit shenjtë, en së dashunit së botës sanë desha me u fëdigunë për sa mujta me ditunë, me zdritunë pak mendetë e atyne që të ndiglonjinëâ€¦". Vetëkuptohet se një ndërmarrje e tillë nuk mund të bëhej pa mbështetjen edhe financiare të eprorëve të kishës dhe pa lejen e tyre për ta botuar. Këtë mbështetje dhe leje e patën më vonë Pjetër Budi, Frang Bardhi, Pjetër Bogdani e të tjerë, po për Buzukun nuk mund të thuhet gjë, nga shkaku i mungesës së ballinës dhe të fletëve të parathënies së librit. Po në ç'rrethana mund ta ketë fituar Buzuku këtë mbështetje? Është koha kur në Europën katolike kishte marrë hov lëvizja e Reformës e nisur nga Martin Luteri (1517), që synonte "ta përtërinte kishën, duke e kthyer në thjeshtësinë burimore të doktrinës së krishterë". Ai përktheu Biblën gjermanisht në mënyrë që populli analfabet të kuptonte fjalën e Zotit dhe të mos qëndronte i shtangur duke dëgjuar predikimet latinisht të priftërinjve. Gjysma e popullsisë së Europës u shkëput nga autoriteti i Papës dhe përqafoi protestantizmin. Selia e Shenjtë ndërmori një kundërveprim të rreptë e të gjithanshëm, që njihet me emrin Kundërreformë. Si Reforma, ashtu edhe Kundërreforma patën si pasojë lëvrimin e gjuhëve të popujve, shtimin e interesit për studimin e tyre. "Meshari" i Buzukut është vështruar si fryt i Kundërreformës, d.m.th. si një lëshim që qe e detyruar të bënte Selia e Shenjtë, duke lejuar shërbesat fetare në gjuhën e gjallë të popullit dhe rrjedhimisht përkthimin e "Mesharit" (librit të këtyre shërbesave). Lidhur me këtë temë Justin Rrota ka shkruar se në Shqipërinë katolike "nuk luftohet, si ndokun ngjeti nd'Europë, kundra Papës dhe Perandorit; këtu lufta ishte krejt kundra turkutâ€¦As nuk mund të thuhet se ndë Shqipni të ketë pasë ndonjë rrymë herezie fetare. Këtu ndë vendin tÃ¢në kemi ndryshime fetare, të thuesh ma shumë, se kishte mbarë Europa: katolik (latin), ortodoks (grek e slav) dhe mysliman. Prandej një rit i ri katolik shqiptar nuk e kishte të pregatitun terrenin as fetarisht e ideologjikisht, as politikisht."14) Edhe E. Ã‡abej i mbahet kësaj pikëpamjeje dhe e lidh punën e Buzukut me veprimtarinë që kishte ndërmarrë aso kohe argjipeshkvi i Tivarit Gjon Bruni për të ruajtur e zgjeruar besimin katolik në dioqezën e tij, ku antagonizmit fetar ndërmjet besimit katolik dhe ortodoks (sllav), që ekzistonte që moti, iu shtua edhe rreziku i islamizimit që po përparonte. Por në vitin 1986 Injac Zamputi15) e rishikon kryekëput pikëpamjen e mësipërme dhe përpiqet të bëjë një përsaktësim të tezës së Dh. Shuteriqit se "puna e Buzukut dhe e pasuesve të tij fetarë nuk i përket veprimtarisë tipike humanistike, kur shkruajnë shqip. Nga kjo anë, puna e tyre, edhe pse bën pjesë në qëndresën e përgjithshme antiosmane të popullit shqiptar, nuk frymëzohet nga idetë e mëdha që pushtuan kulturën europiane dhe iu kundërvunë Mesjetës. Nuk duhet kërkuar pra çfarë nuk gjendet te Buzuku e Budi."16) Duke u nisur nga një vërejtje e hollë e Mario Rokut se "Gjon Buzuku, ndryshe nga autorët shqiptarë të shekullit XVII, nuk qëndron nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Romës",17) historiani I. Zamputi me një analizë të gjithanshme të gjendjes kishtare, politike e kulturore të kohës përkatëse e zhvendos Buzukun nga kampi i Kundërreformës në atë të Reformës. Autorët tanë të vjetër pas Buzukut dihet se nuk përkthyen pjesë të liturgjisë (pjesë të Biblës), po libra për mësimin dhe shpjegimin e fesë. Në fushën e liturgjisë vazhdonte të zotëronte latinishtja. Në këtë kuptim I. Zamputi e vlerëson veprën e Buzukut si një "hap i guximshëm kulturor në përgjithësi.....".18) Ringjallja e Buzukut Katërqindvjetori i botimit të "Mesharit" më 1955 u përkujtua me një sesion shkencor të organizuar nga Instituti i Shkencave, pasardhëse e të cilit është Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Me atë rast u vendos që të përgatitej një botim kritik i kësaj më së hershmes vepër në gjuhën shqipe dhe me këtë detyrë u ngarkua Eqrem Ã‡abej. Ndonëse ky botim kritik, një punë e pashoqe tekstologjike, u përgatit më 1958, vepra, në dy vëllime dhe e pajisur me një studim hyrës shembullor, u shtyp pas dhjetë vjetësh në Rumani,19) falë bujarisë dhe dashamirësisë së Akademisë së Shkencave të Rumanisë, që vlerësoi rëndësinë e librit dhe punën e kolegut të çmuar shqiptar. E. Ã‡abej bëri transliterimin e teksit, d.m.th. e rishkroi atë me alfabetin e sotëm, dhe transkriptimin e tij, d.m.th. vendosi vlerat fonetike të shkronjave të përdoruara nga Buzuku, rindërtoi si të thuash formën tingullore të këtij teksti në kohën që u shkrua, dhe e pajisi me shënime tekstologjike e filologjike të hollësishme. Ndërkaq edhe filologu Namik Resuli në Itali i kishte hyrë punës së ribotimit të Buzukut dhe më 1958 libri i tij, që përmban fotokopjen dhe trankriptimin, pa ndonjë hyrje studimore, doli nga shtypi.20) Me një punë të stërmundimshme mbi njërën nga kopjet që pati sjellë më 1929 në Shqipëri Justin Rrota, filologu shkodran Kolë Ashta nxori fjalorin e plotë të veprës së Gjon Buzukut, që u botua fillimisht pjesë-pjesë te "Buletini i Institutit Pedagogjik të Shkodrës" dhe më 1996 në një vëllim të veçantë.21) Studimit të gjuhës së Gjon Buzukut iu kushtua për disa vjet edhe Selman Riza duke e pasuruar këtë fushë të gjuhësisë sonë me ide të reja. Por problematika dhe temat lidhur me Buzukun dhe "Mesharin" e tij nuk janë shteruar, madje janë ende larg cakut të dëshiruar. Pandehet shpesh se vepra e Buzukut, si përkthim që është, nuk ka ndonjë vlerë letrare. Kjo është një pandehje e gabuar. Me gjithë luhatjet e shumta të formave të fjalëve e të shkrimit të tyre, në libër gjallon një frymëzim letrar, një aftësi e çuditshme shprehëse dhe një ritëm i brendshëm që e bën E. Ã‡abejnë të përfundojë se ky autor "jo vetëm nga pikëpamja e kohës, po përgjithësisht dhe e nivelit, zë kryet e vendit në literaturën shqiptare të vjetrën; në fushën e prozës poetike edhe për më vonë është vështirë t'i vihet ndonjë tjetër përkrah." Gjon Buzuku është i pari autor që përmend fjalën shqip si dhe emrin e lashtë Arbani, si një përcaktim tërësor të atdheut të atyre që flasin shqip. Libri i Buzukut nuk është aspak për t'u kundruar si një objekt i ftohtë muzeor. Ai flet me shqipen e kohës së vet, që nuk është e vështirë për ta kuptuar edhe në kohën tonë, sepse gjithmonë te shkrimtarët shqiptarë regëtin ajo ndjenjë që Buzuku e ka skalitur i pari me fjalët "en së dashunit të së botësë sanë." Kjo ndjenjë që zë fill te shkrimtari ynë më i hershëm, e bëri letërsinë shqiptare pjesë të pandashme dhe shprehëse të vetëdijes së popullit që e lindi. Prandaj themi me bindje se 20 marsi është një Ditë e Madhe në kulturën shqiptare, dita e guximit për të shkruar në kartë fjalët e gjuhës së zjarrtë, dita kur një shqiptar fitoi betejën e parë të madhe me penë dhe nuk e shkëputi nga dora derisa fitoi krejt luftën më 5 janar 1555. Në nderim të atij burri që "na zbardhi faqen" siç shprehet Selman Riza, le të jetë ky vit, që sot e deri më 5 janarin e ardhshëm, viti i gjon buzukut, në kujtim të vitit kur u hodhën themelet e kulturës së shkruar shqiptare. ____________________ 1) Ma të parat kopje të fotografueme të Buzukut ndë Shqipëni. "Nëndori", 1955, nr. 3, f. 76-79. 2) Selman Riza, Pesë autorët më të vjetër në gjuhën shqipe. Botimet Toena, Tiranë 2002, f. 10-13. 3) Po aty, f. 17 v. 4) Po aty, f. 25 v. 5) Dr. Musa Ahmeti, Dorëshkrimi shqip i Teodor Shkodranit nga viti 1210. Revista "Ekskluzive", 2002, nr. 30 (Tetor), f. 88-91. Nga dorëshkrimi në fjalë autori sjell vetëm këtë frazë: "Mee nihemmen zze dessirnnee e phorte t'Lummnummit ZOT embaronjj n'Vitte MCCX dittn ee IX t'Mmaxxitee". 6) Eqrem Ã‡abej është shprehur që më 1955: "Kur flasim për këtë libër si për më të vjetrën vepër të shqipes, ne e kuptojmë këtë në një vështrim të veçantë: si atë vepër që si nga koha si nga madhësia zë kryet e vendit jo vetëm në fushën e gjuhësisë, po edhe të literaturës shqiptare. Autori i kësaj është kështu themelonjësi i kësaj literatureâ€¦Një vlerësim i tillë nuk përjashton ekzistencën e ndonjë shkrimi shqip edhe më të vjetër. Kjo çështje mbetet gjithmonë e hapët e do shtruar vazhdimisht, sa kohë që arkivet italiane edhe nuk janë shkundur, sidomos ato të Vatikanit." Shih: "Studime gjuhësore" VI (Gjon Buzuku dhe gjuha e tij). Prishtinë, 1977, f. 18. Për këtë arsye kumtimi i dr. Musa Ahmetit për zbulimin e një dorëshkrimi shqip pikërisht në arkivat e Vatikanit u besua shpejt dhe ngjalli shumë shpresa. Në referatin tonë në Konferencën "Shqipja standarde dhe shoqëria shqiptare sot" (Tiranë, 11-12 nëntor 2002) jemi shprehur: "Konferenca jonë po nis edhe nën shenjën e kumtit se rrënjët e shkrimit të shqipes zbresin edhe dy shekuj e gjysmë më thellë. Me padurim drithërues po presim ta prekim me dorë këtë thesar të qytetërimit shqiptar." Shih: "Studime filologjike", LVI (2002), nr. 3-4, f. 9. 7) Eqrem Ã‡abej, "Studime gjuhësore" VI (Gjon Buzuku dhe gjuha e tij). Prishtinë, 1977, f. 18. 8) Injac Zamputi, Mbi rrethanat historike të botimit të "Mesharit" të Gjon Buzukut dhe vendin e tij në letërsinë e vjetër shqiptare. "Studime filologjike" XL (1986), nr. 3, f. 201. 9) Një studim i Prof. Dr. Norbert Jokl. "Hylli i Dritës", VI (1931), 3, 145-154. 10) E. Ã‡abej në: "Meshari" i Gjon Buzukut (1555). Botim kritik punuar nga Eqrem Ã‡abej. Pjesa e parë Hyrje dhe transliterim. Tiranë 1968, f. 18. 11) Justin Rrota, Hulumtime dhe shenjime mbi Gjon Buzukun. "Buletin për shkencat shoqërore", 1956, nr. 3, f. 173-188; Po ai, Pasthirrma buzukjane hinje dhe pjesëza toskënishte tuke. "Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës Seri shkencat shoqërore, XVII (1963), nr. 2, 124 v. 12) Justin Rrota, "Hulumtime â€¦", f. 177 v.; Eqrem Ã‡abej, në "Meshari" â€¦ f. 18. 13) Prof. Liman Matoshi, vetë prej atyre anëve, duke iu përgjigjur interesimit tim për të ndriçuar këtë çështje, më ka premtuar të gjurmojë historinë e fisit Buzuku në rrethina të Gjilanit dhe të shkruajë një artikull. 14) Justin Rrota, "Hulumtime â€¦", f. 182. 15) Injac Zamputi, art. cit. 16) Cituar sipas artikullit të sipërpërmendur të I. Zamputit, f. 185. 17) Mario Roques, "Recherches sur les anciens textes albanais". Paris, 1932, f. 17. 18) Injac Zamputi, art. cit. f. 193 (kursivi i I.Z.). 19) "Meshari" i Gjon Buzukut (1555). Botim kritik punuar nga Eqrem Ã‡abej. Pjesa e parë Hyrje dhe transliterim; Pjesa e dytë Faksimile dhe transkribim fonetik. Tiranë 1968 (299 + 404 f.) 20) Namik Ressuli, "Il "Messale" di Giovanni Buzuku. Riproduzione e trascrizione". CittÃ del Vaticano Biblioteca Apostolica Vaticana. 1958, 407 f. 21) Prof. Dr. Kolë Ashta, "Leksiku historik i gjuhës shqipe" I. Universiteti i Shkodrës "Luigj Gurakuqi". Sektori shkencor i albanologjisë. Shkodër, 1996, 496 f.

Rreth Bazës Dialektore të Â«Gramatikës ShqipeÂ» të Pashko Vasë

ZEMRA E KOSOVES — Tue, 24 Feb 2009 17:30:20 +0000
Professeur Directeur-adjoint du Centre d'Etudes Balkanique de l'INALCO - Paris Rreth Bazës Dialektore të Â«Gramatikës ShqipeÂ» të Pashko Vasës Me 1878, në broshurën me titull Â«Alfabeti i gjuhës shqipeÂ»1) Pashko Vasa njoftonte se kishte në mend të botonte, ndër të tjera, edhe një gramatikë të gjuhës shqipe, si edhe një fjalor. Pas nëntë vitesh, më 1887 e botoi gramatikën në frëngjisht me titullin Â«Grammaire albanaise Ã l'usage de ceux qui desirent apprendre cette langue sans l'aide d'un mÃ¢itreÂ»,2) kurse fjalorin nuk arriti ta botonte.3) Â«Gramatika shqipeÂ» u shkrua, pra, nga Pashko Vasa Â«për t'u përdorur nga ata që dëshironin ta mësonin shqipen pa ndihmën e një mësuesiÂ». Pra, qëllimi i Pashko Vasës ishte, siç shkruan ai, Â«t'ia nënshtronte gjuhën shqipe disa rregullave të qëndrueshme dhe të njëtrajtshme, ta vëmë para gjithë botës dhë t'ua japim në dorë dijetarëve evropianë një udhëzues të sigurtë në mënyrë që këta të mundin ta mësojnë gjuhën në fjalë pa ndihmën e një profesoriÂ»4). Pra, synimi i Pashko Vasës ishte të bënte një gramatikë praktike të gjuhës shqipe për të huajt. Pashko Vasa ishte i vetëdijshëm për vështirësitë që paraqet hartimi i një gramatike të shqipes, prandaj ai shkruante se Â«Nuk besoj se kam bërë një gramatikë të plotë sipas rregullave, por jam i bindur se kam bërë një gramatikë të lehtë për t'u përdorur, praktike, të mjaftueshme për ta drejtuar çdo të huaj në studimin e gjuhës shqipe, se kam mundur ta ndihmoj këtë që të përvetësojë gjuhën në fjalë shumë më me lehtësi sesa të kisha stivuar rregulla mbi rregulla, shpjegime mbi shpjegimeÂ».5) Pashko Vasa mendonte se kjo ishte gramatika e parë shqipe e hartuar nga një shqiptar. Â«Ne nuk dimë të ketë pasur para nesh një shqiptar tjetër që të jetë marrë me përpilimin e një gramatike kaq të plotë sa e jonaÂ», shkruan ai6). Pra, Pashko Vasa nuk ishte në dijeni të gramatikave të botuara më parë nga Jeronim de Rada me emrin e të birit, Zef de Rada më 1870-1871, nga K. Kristoforidhi më 1882 dhe nga S. Frashëri më 1886.7) Duke folur për këtë vepër, V. Bala ka shënuar që rregullat e gramatikës së shqipes Pashko Vasa i ilustroi shqip Â«mbi bazën e degëzimit verior të gjuhës...Â»8). Â«Është me interes, vazhdon V. Bala, të vërejmë përpjekjet e autorit për të përdorur një gegërishte sa më të afërt me toskërishten...Â»9). V. Bala edhe kur ka shkruar për punimin e Pashko Vasës për alfabetin ka shënuar që Â«shembujt për të ilustruar alfabetin e vet, ai i sjell nga gegërishtja, por nga një variant i saj (i gegërishtes BB) i afruar fort me toskërishten, me ndonjë përjashtim të rrallë si fjala vjen: kamë për kambë, shamë për ofshamje, mëndash për mëndafshÂ».10) Në dallim prej tij, J. Kastrati e ka vlerësuar Â«Gramatikën shqipe Â» të Pashko Vasës si Â« një dëshmi e gjallë dhe autentike e së folmes së qytetit të ShkodrësÂ». Sipas tij, ajo Â«është e para gramatikë e botuar, e plotë, e shkodranishtes, duke përjashtuar shënimet sporadike gramatikore të Bardhit, Da Leçes, Rosit, Jungut para tijÂ»11). Në të vërtetë Pashko Vasa nuk jep shpjegime lidhur me dialektin a nëndialektin që është vënë në bazë të Â«GramatikësÂ» së tij. Megjithatë ai në faqen 16 të Â«GramatikësÂ» kur shkruan për përdorimin e rrjedhores së emrave ka shënuar që Â«rrjedhorja ka një formë tjetër shumë të përdorur sidomos në Shqipërinë e ultëÂ»12). Pra, Pashko Vasa ishte i vetëdijshëm për praninë, të paktën, e ndarjes dialektore të shqipes në shqipe të Shqipërisë së Epërme dhe në shqipe të Shqipërisë së ultë. Dhe problemi shtrohet se çfarë përfaqëson gegërishtja e veprës së tij, pra, cila është baza dialektore e gjërë po edhe e ngushtë e kësaj gramatike dhe nëse ka përpjekje për ta zgjeruar bazën dialektore, në ç'drejtim shkojnë këto përpjekje. E vërteta është se disa studiues e kanë veçuar Pashko Vasën nga disa autorë të tjerë gegë për prirjet e tij, siç shkruajnë ato, për afrimin në të shkruar të dy dialekteve të shqipes ose për afrimin e gegërishtes me toskërishten në fjalor e drejtshkrim13). Po le të shohim më mirë tani konkretisht se cila është baza dialektore e Â«Gramatikës shqipeÂ» të Pashko Vasës dhe në çfarë mase ai është përpjekur t'i afrojë dy variantet e shqipes së shkruar, pra të gegërishtes së shkruar dhe toskërishtes së shkruar ose më mirë dy variantet e shqipes letrare të kohës. Për t'i dhënë përgjigje kësaj pyetjeje ne kemi krahasuar të dhënat gjuhësore nga kjo vepër me tiparet dalluese të makrosistemeve të ndryshme të gegërishtes. Â«Gramatika shqipeÂ» e Pashko Vasës në përqasje me makro dhe mikrosistemet e gegërishtes Pashko Vasa, duke folur për përdorimin e theksit lakor (circonflexe) që në tekstin e Â«GramatikësÂ» shënon gjatësinë e zanoreve, ka shkruar se Â«Theksi lakor vihet mbi zanoret, tingulli i të cilave duhet të zgjatet sikur të kishte dy zanore.14) Shenja e gjatësisë, në të vërtetë, është përdorur nga Pashko Vasa për të shënuar zanoret e theksuara gojore të gjata dhe gjysmë të gjata. Nga 117 fjalë të sjella në faqet 1-7 për ilustrim, të cilat në gegërishte dalin me zanore të gjatë (86 prej tyre) ose gjysmë të gjatë (31 prej tyre) në tekstin e Â«GramatikësÂ» janë shënuar si të gjata vetëm 25 fjalë, pra, jo më shumë se 22% e tyre: shqipta:r, hy:ll, sy:, dhe:, dhi:m, gja:m, gji:, shi:, shtëpi:, thi:, ka:, kushri:, ka:l, goma:r, dhi:, bu:lk, gra:t, va:rzat etj., por çal, çil, boç, sy, gji, rÃª, vlla, eja, erdha, gjyshe, nuse, dele etj. Pra shkalla e reduktimit të përdorimit të shënjës së gjatësisë është rreth 78%, çka e largon në këtë pikë gegërishten e kësaj Â«GramatikeÂ» nga gegërishja e folur. Për të shënuar hundorësinë e zanoreve, karakteristike vetëm për makrosistemin e shkallës së parë të gegërishtes, Pashko Vasa në Â«GramatikënÂ» e tij vë mbi zanoret shënjën e gjatësisë së zanoreve, të cilën ai e quan theks hundor. Nga 65 fjalë të përdorura për ilustrim në faqet 1-12 të Â«GramatikësÂ», të cilat në të folmet e gegërishtes dalin me zanore hundore, janë shënuar si të tilla vetëm 27 prej tyre, do me thënë vetëm 37% e rasteve: rÃª, rrÃªn, vÃ¢th, patÃ¢, rikÃ¢, qÃªn, luÃ¢, me kÃªn, me vÃ», me prÃ», me shty^, me fry^ etj., por sy, frym, dhen, dhi:m, shi:, kushri:, zanin, i amël, etj. por edhe Ã¢sht e asht, me kÃªn e me ken. Po kështu edhe në pasqyrat e zgjedhimit të foljeve lëkundjet janë shumë të dukshme: ti flÃªn, ai flÃªn, na flÃªim, ju flÃªni, ata flÃªin, por un flei, ti flishe, ai flite, na flishim etj. Sipas Pashko Vasës zanoret hundore janë vetëm të gjata, çka nuk pajton me të dhënat nga e folmja e Shkodrës po edhe më gjërë.15) Pra edhe shkalla e pasqyrimit të hundorësisë së zanoreve në Â«Gramatikën shqipeÂ» të Pashko Vasës është relativisht e kufizuar. Në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës ë-së së toskërishtes i përgjigjen Ã¢ -ja hundore dhe a -ja gojore, madje denduria e përdorimit të a-së gojore është më e madhe. Nga 18 fjalë që në gegërishte dalin me Ã¢ hundore, janë shënuar si të tilla vetëm 3 fjalë: vÃ¢th, kÃ¢ndshëm, t'bÃ¢jsh, por gja:m, dhandër, asht, ban, i amël, nand, kang etj. Pra, edhe në këtë rast një prirje e qartë për një përdorim të kufizuar të shënjës së hundorësisë. Grupi tingullor vo- në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës ruhet si i tillë në të gjitha rastet: i vorfën, e vorfën, t'vorfën, me vorrue, vorfnisht, vorr. Pra, në tekstin e Â«GramatikësÂ» nuk gjejmë dukurinë e kalimit të o-së së shkurtër të theksuar në a në rrokje të mbyllur, karakteristike për të folmen e anës perëndimore të qytetit të Shkodrës, si edhe për të folmen e Ulqinit në fjalë të tilla si:voj>vaj, vorr>varr, kos>kas etj.16) Në tekstin e Â«GramatikësÂ», në pajtim me të folmet e gegërishtes, paskajorja me me+pjesoren e foljes (me punue), ka një denduri të madhe përdorimi, po nuk mungojnë edhe rastet e përdorimit të lidhores në vend të saj. Nga 32 raste të përdorimit të tyre, 29 dalin me paskajore dhe vetëm tri me lidhore. Nga analiza e tërësisë së shembujve të përdorur me paskajore dhe lidhore del se lidhorja përdoret vetëm në bashkëvajtje me foljen mund, madje në Â«Gramatikëën shqipeÂ» të Pashko Vasës flitet edhe për një formë foljore që autori e quan futur contigent (e ardhshme e mundësisë) të ndërtuar nga mund + lidhore:: un mundt'kemi, ti mundt'ke:sh, ai mundt'ke:t, na mundt'kena, ju mundt'keni, ata mundt'ke:n etj. Pashko Vasa në Â«GramatikënÂ» e tij pranon tri forma të së ardhmes: të ardhmen absolute (kam me pas), të ardhmen (do t'kem) dhe të ardhmen e mundësisë (mund t'kemi). Nga 20 raste të sjella për ilustrim me të ardhmen dhe me të ardhmen absolute, 15 dalin me të ardhmen (do + lidhoren) dhe vetëm 5 me të ardhmen absolute (kam + pjesoren): Njekio do t'martohet shpejt. Keh do t'duesh ti qi s'ke zemër. Këta kual kur do t'ja dërgosh. por Sikur të më thon kam me ba: Banu i urt, ndryshe ke: me u pendue. Eshtë një gjendje pak a shumë e përafërt me atë të të folmeve të gegërishtes, ndonëse nuk mungojnë edhe dallimet17). Krahas këtyre tipareve karakteristike për të mbarë të folmet e gegërishtes, në tekstin e Â«GramatikësÂ» gjejmë edhe disa tipare të tjera karakteristike vetëm për të folmet e gegërishtes veriore. Veta e parë njëjës e së tashmes së dëftores së foljeve me temë në bashkëtingëllore, zgjedhimi i parë, klasa e parë, në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës del me mbaresën -i (un lidhi).Nga 36 folje të zgjedhimit të parë, klasa e parë, të sjella për ilustrim në faqet 65-69 të Â«GramatikësÂ», 29 dalin me mbaresën-i dhe vetëm 7 dalin pa mbaresë: rrahi, vdari, njalli, zbardhi, bari, rrasi, mieli, mielli etj., por edhe un mledh, ndiek, dieg, hiedh, dredh etj. Këto të fundit i përkasin klasës së dytë të zgjedhimit të parë(18). Eshtë pak a shumë e njëjta gjendje si në të folmet veriore të gegërishtes që shtrihen në zonën mbi lumin Drin, përfshirë këtu edhe të folmet e Kosovës. Kjo dukuri nuk ndeshet në të folmet e gegërishte qendrore që shtrihen në jug të tyre.19) Veta e tretë njëjës e së tashmes së lidhores në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës formohet me mbaresën -in , njësoj si veta e tretë shumës e së tashmes së dëftores: ai t'desin, t'vi:n, t'kiain, t'lain, t'nxe:in, t'mshi:n, t'shtyin, t'skkoin, t'falin, t'ndezin etj., por edhe ai t'ket, t'jet, t'dal. Këto të fundit janë të vetmit shembuj pa mbaresë që kemi gjetur. Kjo dukuri shtrihet në të folmet veriore të gegërishtes që shtrihen nga Malësia e Madhe në perëndim e deri në Has në lindje. Në të folmet e Kosovës që shtrihen në lindje të tyre kjo formë foljore e lidhores është identike me formën e vetës së tretë njëjës të dëftores.20) Përemrat pronorë të vetë së parë, prona dhe pronari njëjës, në tekstin e Â«GramatikësÂ» dalin përkatësisht në variantet i jemi , e jemia. kali jem, shtëpija jeme Gjith burrat punoin, i jemi shkon në mal. Këto shtëpija jan drrasash, e jemja asht gurit. Këto forma përemërore janë shtrirë në mbarë të folmet e gegërishtes veriore, si edhe në disa të folme veriore të gegërishtes qëndrore.21) Siç shihet, në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës dëshmohen jo vetë tiparet dalluese të makrosistemit të gegërishtës, po edhe ato të të folmeve të gegërishtes veriore që shtrihen në territorin në veri të Drinit të Bashkuar po edhe të Maleve të Sharrit. Po krahas këtyre tipareve, në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës vihen re edhe tipare të tjera me një shtrirje më të kufizuar në të folmet e gegërishtes. Grupet e vjetra të bashkëtingëllorve kl, gl, të cilat në të folmet e shqipes na paraqiten në variante të ndryshme, në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës dalin përkatësisht ki (=k-j), gi (g-j). Shembujt që ilustrojnë këtë dukuri, edhe pse nuk janë të shumtë, janë gjithësesi sinjifikativ: un kieç, ti,ai kie, na kiem, ju kiet, ata kien, kiofsha, kiofsh, kioft, kiofshim, kiofshi, kiofshin; kiai, kia:n, kiaim, kiani, kiaishe, kiava, kam kia, pata kia; i giat, e giat, giuhën, por edhe: me kÃªn, tui pas ken, gisht. Kalimi i grupeve të bashkëtingëlloreve kl,gl në k-j, g-j përbën një nga tiparet dalluese të të folmeve perëndimore të gegërishtes veriore, përjashtuar të folmet e popullsisë myslimane të Postribës, të qytetit të Shkodrës dhe të Ulqinit ku këta grupe bashkëtingëlloresh janë palatalizuar, përkatësisht në q, gj .22) Në tekstin e Â«GramatikësÂ» grupi i bashkëtingëlloreve fsh në mënyrën dëshirore të foljeve me temë në zanore ruhet mirë. Nga 14 folje me temë në zanore, 12 folje e ruajnë grupin e bashkëtingëlloreve fsh në mënyrën dëshirore: kiofsha, kiofsh, kiofshim, kiofshi, kiofshin; nxefsha, nxefsh, nxefshim, nxefshi, nxefshin; mshifsha, mshifsh, mshifshim, mshifshi, mshifshin; shkofsha, shkofsh, shkofshim, shkfshi, shkofshin etj., por edhe: kiasha, kiash, kiashim, kiashi, kiashin; lasha, lash, lashim, lashi, lashim,.pra, prirja themelore në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës është ruajtja e grupit të bashkëtingëlloreve fsh në mënyrën dëshirore të foljeve me temë në zanore. Në këtë pikë Â«Gramatika shqipeÂ» e Pashko Vasës largohet nga të folmet perëndimore të gegërishtes veriore23) dhe bashkohet me shumicën e të folmeve të shqipes ku ky grup bashkëtingëlloresh ruhet.24) Grupi i bashkëtingëlloreve ngj në tekstin e Â«GramatikësÂ» ruhet ose ka përfunduar në nj: ngjit (attribuer), kingji, ngjesh, por unj (= ungj), me njall (ressusciter), me njit (attacher). Ky grup bashkëtingëlloresh ka përfunduar në nj në të folmet perëndimore të gegërishtes veriore. Në disa të folme veriore të këtij grupi të folmesh ndeshen edhe variantet j, gj, q, h të grupit të bashkëtingëlloreve ngj.25) Pra, edhe në këtë pikë Â«Gramatika shqipeÂ» e Pashko Vasës largohet pjesërisht nga të folmet perëndimore të gegërishtes veriore. Rrjedhorja e pashquar e emrave të gjinisë femërore në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës formohet me mbaresën -et: prei nanet, prei buket, prei shtpiet, prei doret etj. Kjo formë rasore është karakteristike për të folmet perëndimore të gegërishtes veriore nga Kelmendi në veri e deri në Shkodër me rrethina në jug.26) Veta e parë shumës e së kryerës së thjeshtë të foljeve veprore në tekstin e Â«GramatikësÂ» formohet me mbaresën -me: na patme, kieme, la:me, nxe:me, mshi:me, përvu:me, shkueme, shkyeme, ndieme, folme, ndezme, erdhme, duelme, vu:me, prÃ»me, dogjme, kërsitme ose krisme etj., por edhe: na la:m, kiem Â«qemëÂ». Mbaresa -me është tipike për të folmet perëndimore të gegërishtes veriore, ndonëse nuk është e përgjithësuar. Në të folmen e Dushmanit, të Shkrelit bashkëekzistojnë mbarese -me me mbaresën -ëm (-m).27) Paralelisht me mbaresën -me në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës për vetën e tretë shumës të së kryerës së thjeshtë të dëftores përdoret edhe mbaresa -ne: ata patne, kiane, la:ne, nxe:ne, mshi:ne, përvu:ne, shty:ne, shkuene, shkyene, ndiene, falne, ndezne, erdhne, vu:ne, prÃ»ne, prene, pi:ne, fietne, hangërne, zune, dreshtne etj. por edhe: kien, dha:n, lan (laisser). Edhe pse këtë dukuri nuk e kemi vlerësuar si tipar dallues të të folmeve perëndimore të gegërishtes veriore, shtrirjen më të madhe ajo e ka në këtë grup të folmesh, përfshirë edhe të folmen e pjesës lindore të qytetit të Shkodrës. Në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vassës veta e parë shumës e së tashmes së dëftores së foljeve pësore formohet me mbaresën: -h-ena: krehena, pritena, gjindena. Kjo dukuri është karakteristike për të folmet e Kelmendit, të Hotit, të Shkrelit, të Kastratit, të Lohes së Sipërme, të Rranzave të Mbishkodrës. Ajo mbizotëron edhe në Dushman. Në Postribë e Zadrimë bashkjetojnë mbaresat -h-emi dhe -h-na. Në Shkodër dhe Shirokë është përgjithësuar varianti i shkurtuar -h-na i kësaj mbarese.28) Si shihet, Pashko Vasa përdor në këtë rast një formë më të përgjithshme veriore perëndimore të kësaj mbaresë, duke u larguar kështu nga varianti i përdorur në të folmen e qytetit të Shkodrës. Në këtë rast nuk përjashtohet edhe mundësia që varianti i shkurtuar i mbaresës (-h-na) në të folmen e qytetit të Shkodrës të jetë përftuar në periudhën pas vitit 1887, po kjo duhet vërtetuar. Grupet e zanoreve ue, ye, ie në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës dalin të pamonoftonguara: xhakue, grue, sherbtuer, Perenduer, krahnuer; krye, tui thye, me lye; qiell, tui zie, me përzie, me zie etj. Bëjnë përjashtim pronorët që dalin me u dhe jo me ue: i jui, e jui, i juji, e juja, t'uit, t'uja. Në të folmet veriore të grupit perëndimor të gegërishtes veriore këto grupe bashkëtingëlloresh në shumicën e rasteve ruhen, kurse në të folmet në jug të tyre në shumicën e rasteve monoftongohen përkatësisht në u, y, i.29) Po megjithatë nuk mund të themi që në këtë pikë Â«GramatikaÂ» e Pashko Vasës pasqyron të folmet veriore të grupit perëndimor të gegërishtes veriore, sepse në këtë nëngrup të folmesh, krahas ue përdoren edhe uo, ua e u., që nuk i gjejmë në tekstin e Â«GramatikësÂ». Kështu që duhet pranuar se kemi të bëjmë me një përpjekje të vetdijshme të autorit për t'u larguar nga format nëndialektore të kësaj dukurie. Grupet e bashkëtingëlloreve mb, nd, ng në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës ruhen relativisht mirë: mbretnesh, e mba, mbasandej, u mbytne; ngane, kangët; ndigjo, i ndershëm, këndo, dhandër, perenduer, i rand, nand etj., por edhe kam Â«këmbëÂ», e amël, mrrin, i nrit (humid), kadal, mledh, mushi, mrapa etj. po këto janë të pakta. Në të folmet perëndimore të gegërishtes veriore këto grupe bashkëtingëlloresh kanë pësuar zhvillime të dyfishta e të trefishta. Në mbarë të folmet e këtij grupi grupet e bashkëtingëlloreve mb, nd ng kanë dhënë përkatësisht m, n h. Në të folmet veriore të këtij grupi ndeshen edhe variantet b(p), d(t), g(k) të tyre. Në të folmet në jug të tyre, përfshirë edhe qytetin e Shkodrës nd>Ã± (bashkëtingëllore dhëmbore hundore e zëshme).30) Nga sa u tha deri tani, po edhe nga ato që nuk qe e mundur të parashtrohen në një shkrim si ky, del se baza dialektore e Â«Gramatikës shqipeÂ» të Pashko Vasës është pa dyshim gegërishtja dhe më konkretisht gegërishtja veriore, ose po të shkojmë më tutje, grupi perëndimor i gegërishtes veriore, madje nëngrupi jugor i këtyre të folmeve ku përfshihet edhe e folmja e qytetit të Shkodrës. Po kjo nuk na jep të drejtë të pohojmë që Â«vepra e Pashko Vasës është një dëshmi e gjallë dhe autentike e së folmes së qytetit të ShkodrësÂ» ose që kjo Â«GramatikëÂ» është Â«e para gramatikë e botuar e plotë e shkodranishtes...Â».31) Për këtë mjafton të krahasohen të dhënat e kësaj Â«GramatikeÂ» për fonetikën me të dhënat për fonetikën e së folmes së qytetit të Shkodrës në punimin e G. S Lowman Â«Phonetics of AlbanianÂ» ose me të dhënat e punimit tonë për fonetikën e së folmes së Shkodrës32) dhe do të mund të shiheshin qartë dallimet. Të dhënat e sjella në këtë trajtesë vertetojnë se baza dialektore Â«Gramatikës shqipeÂ» të Pashko Vasës është gegërishtja veriore ose më mirë grupi perëndimor i të folmeve perëndimore të gegërishtes, përfshirë të folmen e qytetit të Shkodrës, po ato, në të njëjtën kohë, flasin për përpjekje të vetëdijshme të autorit për t'u larguar nga veçoritë e grupit perëndimor të gegërishtes veriore në përgjithësi dhe e folmja e qytetit të Shkodrës në veçanti, pra për ta zgjeruar disi bazën dialektore të saj. Për këtë flasin edhe të dhënat leksikore të përdorura për ilustrim. Kështu, në Â«GramatikënÂ» e Pashko Vasës, krahas fjalëve tipike për të folmet e gegërishtes në përgjithësi e të gegërishtes veriore, e veriperëndimore në veçanti gjejmë edhe fjalë tipike për të folmet e toskërishtes. Ja disa prej tyre: derr(krh. thi), bushtër (krh. shak), mac (krh.mic, dac), vash, çup (krh.vajz, çik, cuc), kok (krh.krye), unj Â«ungjÂ» (krh. mixh), lal (krh.vlla), ngiye Â«gënjyerÂ», etj. E parë me këtë sy, Â«Gramatika shqipeÂ» e Pashko Vasës shënon ndoshta përpjekjen e parë serioze të ndërgjegjshme të një autori shqiptar për të na dhënë një gramatikë relativisht të plotë të gegërishtes së shkruar, për pasojë edhe për standardizimin e gegërishtes së shkruar dhe mënjanimin prej saj të disa varianteve nëndialektore tipike për mikro dhe makrosistemet e shqipes dialektore. ------------------ 1. Â«L'alphabet latin appliqueÃ©e Ã la langue albanaiseÂ», Constantinople, 1878. 2. Â«Grammaire albanaise Ã l'usage de ceux qui desirent apprendre cette langue sans l'aide d'un mÃ¢itreÂ», Par P. W., London, 1887. 3. Shih për këte V. Bala, Â«Pashko VasaÂ», Tiranë, 1979, f. 183-191; J. Kastrati, Â«Histori e gramatologjisë shqiptare (1835-1994)Â», Prishtinë, 1980; J. Kastrati, Â«Gramatika shqipeÂ» e Pashko Vasës (1887), Â«Studime filologjikeÂ», Tiranë, 1992, 1-4, f. 79-82. 4. P. Vasa, Â«Grammaire...Â», f. X. 5. P. Vasa, Â«Grammaire...Â», f. 168. 6. P. Vasa, Â«Grammaire...Â», f. 169. 7. V. Bala, Â«Pashko VasaÂ», Tiranë, 1979, f. 183-191. 8. V. Bala, Â«Pashko VasaÂ», Tiranë, 1979, f. 185. 9. V. Bala, Â«Pashko VasaÂ», Tiranë, 1979, f. 188. 10. V. Bala, Â«Pashko VasaÂ», Tiranë, 1979, f. 82. 11. J. Kastrati, Â«Gramatika shqipeÂ» e Pashko Vasës (1887), Â«Studime filologjikeÂ», Tiranë, 1992, 1-4, f. 81. Në faqën 82 të këtij artikulli J. Kastrati ka shkruar se Â«Gjuha e Pashko Vasës ka tendencat e afrimit me dialektin jugorÂ» duke lënë të nënkuptohet që ai shihte një dallim ndërmjet gjuhës së veprave të tij ku ai shihte tendenca afrimi me dialektin jugor dhe Â«GramatikësÂ» që, sipas tij, ishte Â«dëshmi e gjallë dhe autentike e së folmes së qytetit të ShkodrësÂ». Edhe T. Osmani, duke folur për gjuhën e prozës së Pashko Vasës Â«Shqypnija dhe shqyptarëtÂ» ka theksuar që Â«P. Vasa shkruan në variantin verior, duke ruajtur të folmen e vendlindjes, por duke u përpjekur që të shkruaj një shqipe sa më të bukur dhe të pastër dhe në një farë shkalle të njësuar. Kjo, vazhdon ai, pasqyrohet më shumë në fonetikë dhe deri diku edhe në leksikÂ» T. Osmani, Vëzhgime për gjuhën e veprës së Pashko Vasës, Â«Gjuha jonëÂ», Tiranë, , 1992, 3-4, f. 56. Termi Â«shqipe e njësuarÂ» në këtë rast është tepër largvajtës dhe modernizues, aq më shumë, po të vihet përballë pohimeve të J. Kastratit që e vlerëson Â«GramatikënÂ» e tij si dëshmi autentike të së folmes së Shkodrës. 12. P. Vasa, Â«Grammaire...Â», f. 16. 13. Duke folur për shkrimet shqipe të shekullit XIX , ndër të tjera, ka vënë në dukje se Â«Në disa nga këto shkrime vihen re edhe përpjekje për t'i afruar në të shkruar të dy dialektet kryesore të shqipes si në fjalor ashtu edhe në drejtshkrim. Një punë e tillë e vetëdijshme për lëvrimin e gjuhës shqipe në shekullin XIX nisi me Â«ËvetarinÂ» e Naum Veqilharxhit dhe mori përpjestime më të gjëra në shkrimet e Kristoforidhit, të Samiut, të Naimit, të Vretos, të Pashko Vasës etj.Â» (Sh. Demiraj, Â«Gjuha shqipe dhe historia e sajÂ», Tiranë, 1988, f. 264). Edhe Dh. Shuteriqi e J. Kastrati kanë shkruar se Â«Gjuha e Pashko Vasës ka tendencat e afrimit me dialektin jugor...Â» Dh. Shuteriqi, Â«Historia e letërsisë shqipe për shkollat e mesmeÂ», Tiranë, 1955, f. 134; Â«Letërsia e re shqipeÂ», Antologji e komentuar për shkollat e mesme, Tiranë, 1950, f. 326; Â«Historia e letërsisë shqipeÂ», II, Tiranë, 1960, f.274; J. Kastrati, Â«Histori e gramatologjisë shqiptare (1835-1994)Â», Prishtinë, 1980, f. 105. 14. P. Vasa, Â«Grammaire...Â», f. 5. 15. B. Beci, Â«Le systÃ¨me vocalique et consonantique du parler de la ville de Shkodra (Albanie du Nord)Â», ThÃ¨se pour le doctorat d'UniversitÃ© presentÃ©e par Bahri Beci, Tome I (1-392), Tome II (393-670). Directeur: M. R. Gsell, maitre de confÃ©rences et directeur d'Ã©tudes du 3-Ã©me cycle, Paris, 1977. Shih edhe variantin shqip, Â«Të folmet veriperëndimore të shqipes dhe sistemi fonetik i së folmes së ShkodrësÂ»Â», Tiranë, 1995, f. 233-255. 16. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore të shqipes dhe sistemi fonetik i së folmes së ShkodrësÂ»Â», Tiranë, 1995, f. 44. 17. B. Beci, Rreth tipareve karakteistike të dy dialekteve të shqipes, Â«Studme filologjikeÂ», Tiranë, 1978, 4, f. 82-83. 18. Â«Gramatika e gjuhës shqipeÂ», Vëllimi I, (Morfologjia), Tiranë, 1995, f. 281. 19. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 50. 20. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 51. 21. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 52. 22. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 56. 23. Në të folmet perëndimore të gegërishtes veriore si edhe në disa të folme lindore të tij grupi i bashkëtingëlloreve fsh në mënyrën dëshirore të foljeve me temë në zanore ka dhënë sh (B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 57). 24. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 57. 25. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 58. 26. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 57. 27. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore të shqipes...Â», Tiranë, 1995, f. 58. 28. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore të shqipes...Â», Tiranë, 1995, f. 59. 29. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 62-63.A. V. Desnickaja ka shkruar se Â«në fushën e vokalizmit koservatorizmi i së folmes së katolikëve duket në ruajtjen e pjesshme të diftongjevetë vjetra ie, ye, ue në një kohë që në të folmen e myslimanëve është dëshmuar në mënyrë të plotë shqiptimi si monoftong-zanore të gjata i, y, u (A. V. Desnickaja, Â«Albanski jazyk i ego dialektyÂ», 1978, f. 108). Edhe G. S. Lowman ka vënë në dukje që në të folmen e dy katolikëve të qytetit të Shkodrës që i kanë shërbyer si subjekte është dëgjuar Ãºe në ato raste ku myslimanët kanë shqiptuar u: (G. S. The fonetics of albanian, Â«LanguageÂ», VIII, 1932, f. 289). Ndoshta kalimi i grupit të zanoreve ue, ye, ie >u, y, i në të folmen e banorëve katolikë të qytetit të Shkodrës është një dukuri relativisht e re. Problemi meriton të shqyrtohet më tej. 30. B. Beci, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, f. 64-66. 31. J. Kastrati, Â«Gramatika shqipeÂ» e Pashko Vasës (1887), Â«Studime filologjikeÂ», Tiranë, 1992, 1-4, f. 81. Për ne ky do të ishte një pohim tepër kategorik dhe jo dekuat. Që gramatika e P. Vasës nuk Â«...është një dëshmi e gjallë dhe autentike e së folmes së qytetit të ShkodrësÂ» ose që kjo Â«GramatikëÂ» nuk është Â«e para gramatikë e botuar e plotë e shkodranishtes...Â», del edhe nga ato ka shkruar vetë autori. Ai në asnjë rast nuk flet për shkodranishte po për shqipe, pra siç shkruan ai vetë, ai ka synuar të bëjë Â«një gramatikë të gjuhës shqipeÂ», një Â«Grammaire albanaise Ã l'usage de ceux qui desirent apprendre cette langue sans l'aide d'un mÃ¢itreÂ». Ai ka synuar që përmes kësaj Â«GramatikeÂ» Â«t'ia nënshtronte gjuhën shqipe disa rregullave të qëndrueshme dhe të njëtrajtshmeÂ». Pra, qëllimi i Pashko Vasës ishte, siç shkruan ai, ta vëmë (gjuhën shqipe BB) para gjithë botës dhë t'ua japim në dorë dijetarëve evropianë një udhëzues të sigurtë në mënyrë që këta të mundin ta mësojnë gjuhën në fjalë pa ndihmën e një profesoriÂ»(4). Pra, synimi i Pashko Vasës ishte të bënte një gramatikë të gjuhës shqipe, madje ai besonte se kjo ishte gramatika e parë e gjuhës shqipe e hartuar nga një shqiptar. Në të mirë të idesë sonë flet, ndër të tjera, edhe fakti që në Â«GramatikënÂ» e P. Vasës nuk vihen re dukuri të tilla si alternimet e bashkëtingëlloreve q, gj > ç, xh ose ll > dh etj. tipike për të folmen e anës lindore të qytetit të Shkodrës të cilës i përkiste nga pikëpamja e origjinës Pashko Vasa (shih për dukuritë në fjalë B. Beci Â«Të folmet veriperëndimore...Â» f. 428, 430-435). Po kjo nuk do të thotë sigurisht që Â«GramatikaÂ» e P. Vasës ka humbur lidhjet me të folmen e ytetit të Shkodrës, prej edhe nga ishte autori. 32. G. S. Lowman, Phonetics of Albanian, Â«LanguageÂ», VIII, 1932, f. 271-293; B. Beci, Â«Le systÃ¨me vocalique et consonantique du parler de la ville de Shkdra (Albanie du Nord)Â», ThÃ¨se pour le doctorat d'UniversitÃ© presentÃ©e par Bahri Beci, Tome I (1-392), Tome II (393-670). Directeur: M. R. Gsell, maitre de confÃ©rences et directeur d'Ã©tudes du 3-Ã©me cycle, Paris, 1977. Shih edhe variantin shqip, Â«Të folmet veriperëndimore...Â», Tiranë, 1995, 1-605 faqe.

Studime mbi Toponiminë Ilire1)

ZEMRA E KOSOVES — Tue, 24 Feb 2009 17:28:35 +0000
Studime mbi Toponiminë Ilire1) Programi i këtyne studimeve Ã¢sht i njÃ¢jtë me ate të punimeve të mija mÃ¢ të hershme në këte fushë. (shih: Glasnik zem. muz. në Bosnje Hercegovinë, XXIX, XXXIâ€”XXXII.). Por me lejoni edhe nji here që të përmbledhi në pikat kryesore parimet metodologjike që më udhëheqën. 1. Pse shkrimtarët e lashtë e dokumente të tjera nuk i shkruejnë Ãªmnat ilirë të vendeve gjithmonë njisoj. Puna e parë me të cilën do të merren këto studime Ã¢sht me hetue të gjitha grafitë e ndryshme e të krahasohen me mbishkrimet dhe trajtat e sotshme, ato që kanë mbetë. Në themel të këtij krahasimi do të vendoset ajo trajtë që Ã¢sht përdorë zakonisht në kohën e romakëve. Nji trajtë e tillë nuk lypet me doemosdo të jetë identike me atë që kanë perdorë ilirët. Sllovenët kanë muejtë me ndie vetëm trajtën romake të fjalës simbas lakimit, kuptohet, të latinishtes. Kur sllovenët kanë mbrritë këndej, gjuha ilire ka qenë e vdekun prej kohësh. Për këtë trajtë ja vlen me kërkue ato momente që do të mundsojnë me gjetë vendndodhjen dhe identifikimin me trajtën e sotshme serbokroate e atë romake. 2. Kur zhvillohet nji punë e tillë i vjen radha edhe pyetjes a bÃ¢het fjalë apo jo për nji Ãªmen ilir. Tue qenë se nuk e njofim gjuhën ilire mundemi me bÃ¢ krahasime vetëm me të dhana toponomastike prej territorit venecian e mesap. 3. Mbasi Ã¢sht gjetë nji material i tillë toponomastik ilir, duhet me u analizue, dmth. me u përpjekë me gjetë rrÃ¢jën, parashtesën, mbrapashtesën, kompozitën e lakimin. Hetimi i domethanies mundet me qenë detyrë vetëm e dorës së dytë dhe kjo për shkak të mosnjoftjes së gjuhës ilire. Në këte veshtrim, siguria përjashtohet. 4. Si ranë në kontakt ilirët në Japudi e Panoni me keltët e u përzien me ta aq sa sot me të drejtë mundena me folë për Kelto-ilirë, sikurse flasim për Kelto-iberjanë. Ã‚sht me vend me gjetë edhe Ãªmna keltë paralel me ata të përdorun në territorin e Japudijes e të Panonjes. 5. Me u gjetë Ãªmna identikë ndër ilirë e trakë. Krahasimi mundet me vijue edhe në këte drejtim. 6. Shqyrtimi i Ãªmnave homonimikë në krejtë Perandorinë romake si edhe i atyne që shfaqën rrÃ¢jë e formante të dukshme latine. Tue qenë se Ãªmnat ilirë të njoftun në mÃ¢ të shumtën janë prej periudhës romake, duhet me ditë çka Ã¢sht fjalëformimi ilir e ai romak. Sigurisht interpretimi i homonimitetit mundet me qenë i shumëllojshëm. Kështu, në qoftë se gjejmë Ãªmna identikë lumenjsh në Galje e në Iliri ose në tokat perqark, mundet që të bÃ¢het fjalë per nji shtresë gjuhësore parailire. Por kur flitet per Ãªmna identikë vendbanimesh mundet me qenë edhe që i kanë sjellë romakët në këto anë. Detyra mÃ¢ e randësishme e jeme Ã¢sht me gjetë se sa material ilir Ã¢sht ruejtë edhe sot e kësaj dite në Ãªmnat gjeografikë në serbokroatisht. Kjo Ã¢sht nji detyrë tepër delikate për arsye se shpesh mbështetemi vetëm në të dhÃ¢na mesjetare, të cilat në të shumten e rasteve nuk janë asgjÃ¢ tjeter veçse trajta romake o serbokroate në variante latine. Por ja vlen që edhe keto variante të njihen e të studiohen. Tue qenë se këta Ãªmna nuk rrjedhin prej antikitetit Ã¢sht e kjartë se pse nuk na kanë mbetë në traditën e shkrueme. Posë këtyne, në territorin tonë gjinden me bollëk edhe Ãªmna për të cilët nuk ka kurrfarëlloj dëshmish të shkrueme. Në Ãªmna të tillë do të zbatojmë parimin mbi zbulimin e Ãªmnave ilirë, parim të cilin e kemi nxjerrë tue pasë studiue mÃ¢ përpara Ãªmna të lashtë. 1. Bakarâ€”Buccari. Në qoftë se Ãªmni i sotshëm serbokroat i qytetit Bakra (shih: Ak. Rj. I. 159) krahasohet me trajtën italiane Buccari, vehen oroe disa fenomene të çuditshme fonetike të cilat në pamje të parë nuk dallohen. Trajta serbokroate për të cilën kemi deshmi i përket shekullit të XIII, ndërsa ajo italiane Ã¢sht e vjetit 1344 (shih: XI, 148). A-ja finale në rrokjen e fundit të trajtës serbokroate Ã¢sht padyshim nji gjysmëzanore e hershme sepse na lakojmë BÃ kar, BÃ kra etj. Kjo a shfaqet krejt papritmas edhe në trajtën italiane, ku do të kishim muejt me pasë i, e (Pisino: Pazin) ose u, o (mosto: mastika). Në vend të a-së së rrokjes së parë, në italisht kemi u; prej këtej, edhe Leskien (Gramatika serbokroate, Â§194) me të drejtë mbërrin në përfundimin se a-ja ka mbetë prej gjysmëzanores ъ. Në të njajtën mënyrë për Ãªmnin Bakarac në gjinin e Bakarit, i cili përmendet në letrën e venecianit Vincigverra (MhSlm VI 91) kemi me të drejtë zÃ¢vendësimin në italisht të ь me i : Buccarizza shfaq pra në vetvedi nji zÃ¢vendsim të tillë sikurse edhe e lexojmë në dokumentet dalmate të shkrueme në latinisht: sitinicusScutari. Kështu, t-ja në vend të d-së na kujton Hydruntum>Odronto (Itin. Hieros.)>Otranto. Pra i-ja fundore në Buccari do të interpretohet në të njajtën mënyrë si në Scutari. Kjo -i Ã¢sht vërtet shumë e zakonshme në Ãªmnat e vendeve në italisht, si psh.: Bari, Rimini, Girgenti dhe i pergjegjet lokativit të latinishtes. Por Ã¢sht edhe mÃ¢ e muejtshme që edhe në Buccari me dallue lokativin tonë υъ Bъkьri. Që edhe italianët i përdorin Ãªmnat në lokativin tonë dëshmon mÃ¢ së mirit Novegradi, përdorun në vend të fjalës sonë Novi grad, qytetit bregdetar, i cili Ã¢sht lokativ i pastër në të dy pjesët e veta. Kjo analizë na difton se Bъkьrъ ka mbrritë në gojën e venecianëve kur te na kishte ende dallim mes këtyne dy gjysmëzanoreve. Simbas Leskien-it ndryshimi mes ъ e ь Ã¢sht zhdukë përpara shek. XI. Në Bъkьrьca>Buccarizza, ь ka mbetë si a edhe përpara theksit italian e kjo per arsye se italianët e kanë ndie lidhjen me Buccari (khs. me dialektet e tjera veneciane: pevarin, pevarela). Pra trajta italiane Ã¢sht e vlefshme për me gjykue tingujt e trajtës serbokroate. Kjo gja na difton se si Ã¢sht për t'u përjashtue edhe ideja se Volcer(r)a romane Ã¢sht identike me Bakar. I këtij mendimi Ã¢sht edhe Cons, në Â«La Province romaine de DalmatieÂ», fq. 104. Ky mendim perjashtohet sepse ol do t'u zavendsote me u jo në trajtën italiane por pikerisht në atë serbokroate si psh. në OÃºlkaÃ¬oi (prÃ²s toīs OÃºlkaÃ¬ois Ã©lesi) Cons, fq. 153, RamovÅ¡ ČSJKZ II. fq. 99. = Hiulca palus PW VIII 2128>Vűka. Se pse në trajtën italiane kemi u e në atë serbokroate a, duhet që të krahasojmë fjalën tonë me Muccurum>Makar, Makarska (shih: Glasnik XXXII 30 vijim). Ndrrimi italjan i a-së me e në rrokjen e parafundit ndodh edhe në mbrapashtesen Ulcirus (krhs. Glasnik 1.c.) sikurse thotë edhe G. Meyer (Arch.-epigr. Mitt., XVII fq. 139) në lidhje me fjalën shqipe ul'k. Kështu si bazë për Ãªmnin Bakar mbas këtyne krahasimeve gjejmë *Bŭccĭrum, fjalë kjo që mund të ketë lidhje me atë kelte buccos, irlandishte e vjeter bocc > frang. bouc (shih: Holder, Altcelt. Sprachschatz I 626.) Sikur krahasuem Bakar në truellin e Japudjes, kështu mundemi me krahasue edhe këte. Mundet që fjala buccos të ketë ekzistue edhe në ilirishte sepse gjindet edhe në armen. buc ndërsa italishtja e rumanishtja kanë të njajtën fjalë me varjantin vokalik e: ital. becco, rum. bec (në maced. beč ka rrjedhë prej berbece). REW 9270 lidh ital. becco e rum. bec me vervex, gja që nuk qëndron sepse nuk shpjegon bashkëtingëlloret dyfishe në varjantin italian. Në këte rast fjala ital.becco mundet me qenë e ndonji lloji hipokoristik sikurse ndodh me Ãªmnat e pagëzimit Beppo, Bice etj. Simbas kësaj që thamë, *Bŭccĭrum>Bakar do të ishte si fjalë e jonë Kozjak. *Bŭccĭrum na kujton Bucciniumin e Giudonit e Ravennatit që përdoret në vend të fjalës Ulcinium. A mos vallë bÃ¢het fjalë thjeshtë për nji ndërrim të Ãªmnave të kafshve ul'k me buccos? Paralele për nji dukuni të tillë nuk kemi. 2. Deraemestae. Që mbrapashtesa ilire -ist ka shërbye në funksjon të nxjerrjes së ktetikonit e etnikonit prej Ãªmnit të qyteteve Ã¢sht jashtë dyshimi. Këte e pohojnë shembuj si Burnum (qytet, sot kisha e Shupljes në Kistanjë në Dalmaci) - Burnistae (banorët), Splonum (qytet në provincën e Dalmacisë; vendndodhja e panjoftun) - Splonistae (banorët e tij). Simbas kësaj analogjije mund të deduktojmë se edhe Deramestae-t, të cilët i përmend Plini III 22, 143, janë qytetarë të ndonji oppidum-it (vendbanim i fortifikuem. Shenjim i përkthyesit) ndoshta *Deraemum. Deri tash nuk janë gjetë kurrfarë lloj provash për nji vend të tillë. Zanorja ndërtonike nuk Ã¢sht e njoftun plotësisht. Shkrimet e tjera të Plinit përmendin Deremistae, ndërsa mbishkrimi CIL III fq. 2031 përmend Deramista. Tue gjykue simbas këtij të fundit a-ja në pozicion ndërtonik duhet të ketë qenë zanore e fortë që mÃ¢ vonë Ã¢sht transformue në e. Nji fakt i tillë gjindet edhe në latinishten vulgare (shih: monecus, Madalena në Galje, Caeseris në vend të Caesaris në Spanjë). Falë këtij mbishkrimi Ã¢sht e muejtun me e gjetë vendndodhjen e tyne edhe në terren. Në këte mbishkrim thuhet se nji prej fisit të Deramistajve Ã¢sht martue me nji vajzë prej fisit të Daverzajve ose Daorsajve. Don me thanë, e i këtij mendimi Ã¢sht edhe Patsch (PW, V, fq. 236), se këta fise banonin afër njeni-tjetrit. Plini i vendos ata në konventën (Â«ConventusÂ» në lashtësÃ ishte bashkësia e shteteve apo qyteteve të së njajtës provincë romake. Shenjim i përkthyesit) e Narontës, gjÃ¢ që përputhet me nji përfundim të tillë. As Tomaschek-u (simbas Patsch-it), nuk Ã¢sht larg së vërtetës kur i vendos ata në Fushë Popovë e në luginën e Dabrit në Hercegovinë, pra në territorin e Zahumljanës. Analiza linguistike e Ãªmnave të tyne i vendos edhe mÃ¢ në jug dmth., në territorin e kontesë së Trebinjës. Sikur thamë mÃ¢ nalt Ã¢sht jashtë dyshimi se Ãªmni i tyne Ã¢sht etnikon prej DÃ©ramum>*DÃ©raemum>*DÃ©remum. Ã‚sht vue oroe se Ãªmnat e qyteteve në Dalmaci, dalmatët i shkruejnë me de ose pa de përpara: Dekateraâ€”Ekateraâ€”Catera (sot Kotor); Dulciniumâ€”Ulcinium (sot përdoren të dyja format: ital. Dulcigno, serbokr. Ociń (Ak. Rj. VIII), 504 me l2) >o si në fjalën oÅ¾ujak, Lacin, Ulciń etj. DiÃ¡doraâ€”Jadera, Daxaâ€”Axa, Dievaliâ€”Evalâ€”Evali (sot Semani), Dysamoâ€”Ysamo (sot Ishmi), Almisiumâ€”Dalmisium (sot Omish, (shih: Glasnik XXXII fq. 34), Ucculumâ€”Duculum (sot Diklo). Kjo d-ja në fillim të fjalës diku-diku Ã¢sht ruejtë, diku-diku jo. Pse ka ra Ã¢sht e kjartë. Për arsye se Ã¢sht identifikue me de-në e latinishtes e kjo për rregullat e mbrendshme të gjuhës ka qenë diçka e tepërt. Kështu edhe *DÃ©remum Ã¢sht përceptue si *d'Eremum e prej këndej ka dalë *Ã‰remum, variant i cili me të drejtë ka dhanë *rm3. Këte trajtë Konstantin Porfirogeneti nuk ka muejtë me e greqizue ndryshe përveçse tue e kthye në tÃ² Ã³rmos (Raçki, fq. 408) *rm4 mandej në gojën slave ka marrë edhe nji shtesë artificjale υъ, sikurse del edhe në fjalën Vnin afër Nin-it (shih: Arhiv za povj. J. IV fq 40), Uskoplje në Hercegovinë, Ugljan në Dalmaci (shih: Nast. Vj XXIV fq 659), Vis (shih: Nast. Vj. XXIII fq. 444). Vrm afër Klobukut në Hercegovinë, pra, ka qenë vendbanimi kryesor i Deramista-jve. Në kohën e Konstantinit ky ka qenë nji prej pÃªsë kÃ¡stra-ve të kontesë së Trebinjës. Nuk di a futet këtu edhe Ãªmni i malit përfund Përçanjës e i gadishullit përballë Kotorrit, Vrmac i cili shkruhet Vermanus mons. 3. Deuri. Ptolemeu II 16,8, vendos menjëherë mbas Mazaīoi edhe dy fise të tjera ilire Dehrriopes kai Dehrrioi. Simbas shtrimjes në hapsinë duhet të kenë qenë kojshi. Prej gjeografëve të vjetër, fatkeqsisht, kurrkush nuk i përmend ata në këte trajtë. Porse Patsch PW, V fq. 240, 280 mendon se janë nji me fisin e vogël Deuri, i cili simbas Plinit numëronte 22 dekurje (lexo: bashkësina). Këta gjindeshin nën juridiksjonin e konventës së Solinës. Burime të tjera që pohojnë vendndodhjen e tyne nuk kemi. Tue citue Ptolemeun ndoshta këta kufizoheshin me Maezejt, Dindarët e Ditionët. Meqë të mbramet janë përcaktue tashma si vendndodhje simbas përfundimit të Bauer-it (Arch.-epigr. Mitt., XVII fq. 140), nuk mbetet gja tjeter veç se me e kërkue vendbanimin e Deurve në jug të ndamjes së degëve të Unës e Uncës. Lind nji problem i tillë: cilën trajtë do të zgiedhim, atë të Plinit apo të Ptolemeut? Nuk do të jetë tepër e guximshme me kerkue paralele ilire jashtë Illyricum-it në Maqedoni e në Thrakje (Moezje) bie fjala, në qoftë se marrim për krahasim DeurÃas, vend afër Remesianës, e mandej Ãªmnin e qytetit Derriopos ose DeurÃopos në veri të Manastirit mbi Lumin e Zi PWV 280 dhe Ãªmnin e fisit të Paeonëve Deuriopes. Që nji krahasim i tillë me Ãªmnat e Paeonjes Ã¢sht i muejtun e vërteton mÃ¢ së miri Ãªmni i stacionit Scirtiana në rrugën Egnatia mes Ohrit e Manastirit të cilin latinishtja na e ka përcjellë me -anus prej Ãªmnit të fisit pÃ¦on SkÃrtioi. Edhe këtyne në Dalmaci u korrespondojnë Ãªmna si Scirtari = Scirtones (shih: Kazarow, Die ethnographische Stellung der PÃ¤onen, Klio XVIII fq. 25). Mbas sa thashë mÃ¢ sipër, më duket se trajta e Plinit i përgjigjet asaj ilire mÃ¢ mire se ajo e Ptolemeut. Në qoftë se Ã¢sht kështu, atbotë në Dalmaci kemi dy fise Ãªmnat e të cilëve kanë dalë prej të njajtes rrÃ¢jë, por me mbrapashtesa të ndryshme, Deuri e Deuriopes. Ndryshe mbrapashtesa e fundit nuk del. Për variantin e drejtë të Plinit flet edhe nji krahasim tjetër. Deuri mundet me u krahasue me Đevrske, vend në Bukovicë. Ashtu sikurse Makarska ka rrjedhë prej Muccurum me mbrapashtesën -ьsk kështu me të njajtën mbrapashtesë ka dalë edhe shumësi Đevrske. Për eu>eυ kemi paralele në laurus>lovor, judaeus>Å¾idovinъ, vetëm se në fjalën e fundit -eυ si mbaresë Ã¢sht ndrrue me nji mbrapashtesë të mbiemnave, ndërsa në shembullin e mÃ¢sipërm nuk Ã¢sht ndrrue. Đ ka dalë prej diftongut eu: Dievaloâ€”Devol. Prejardhja e Ãªmnave të qyteteve me mbrapashtesën -ьsk Ã¢sht shumë e lashtë sikurse dëshmojnë edhe trajtat që përdorë Konstantini tÃ² DobriskÃ k(Ã¡stron), tÃ² MokriskÃ k(Ã¡stron), për fjalët Dabar e Mokro, shih: Rad 224 fq. 132.) Ã‚sht krejtësisht për t'u përjashtue që fisi Deuri që përmend Plini të ketë pasë ngulimin e vet në Đevrske-n e sotshme (në hartat speciale shkruhet Gjevrske), sepse ky vend gjindet në Liburnje, jo larg prej Skradinës që në vështrimin juridik duhet të kishte qenë pjesë jo e konventës së Solinës, si pohon Plini, por pjesë e Skradinës. Mundemi me thanë pra, se Ãªmni Đevrske Ã¢sht fjalë që përfaqëson nji Ãªmën ilir. Për shembuj të mÃ¢tejshëm shih Aemateâ€”Imota, Imotski, Imotica. 4. -entum (cfr. Glasnik XXXI. fq. 155 etj.) Edhe mbaresa -entum hÃ®n në karakteristikën e Ãªmnave ilirë të vendeve. Qe disa shembuj: Acta Sanctorum i Etëntve Bolandistë i muejit gusht, java e tretë, fq. 156â€”163, përmban aktin greqisht me përkthim latinisht mbi martirizimin e tribunit Ursicinus të shek. V. ÃŠmni i tij Ã¢sht krejtësisht romak. Ka rrjedhë prej emnit Ursus + dy mbrapashtesa zvogluese -ĭcus (kujto Dominicus) +īnus. I thonë gjithashtu edhe Ursicius. Vuejti martirizimin në kohën e Maksiminit, afërsisht në Sirmium edhe pse kjo nuk shprehet qartas në këto akte. U vorros prej njifarë Simplicia-s në rrethinat (e atij qyteti, ndoshta suburbium) e Calamos, larg 22 stade, simbas llogarinave të sotshme, rreth nji orë rrugë. Pra qyteti në të cilin Ursicinus apo Ursicius u martirizue duhet të ketë qenë i madh, përderisa ka pasë rrethina kaq të mëdhaja. Ky qytet mundet me qenë vetëm Sirmium. Ajo që na intereson mÃ¢ tepër Ã¢sht fakti që në këte akt shkruhet: Â«Sibento quidem Superioris Illyriae oriundusÂ» . Per fat te keq, nuk jepet ndonji e dhanë tjetër. As gjeografë të tjerë nuk e përmendin këte vend. Sibentum Ã¢sht sigurisht Ãªmen ilir që mund ta krahasojmë me Sipontum>SipoÃºs në Apulje e në Brutije të cilin Philipp (PW IX. fq. 734) rishtas e krahason me SiparoÃºnton (Ptol. II 16) në Dalmaci. Nji vend tjetër që përmban këte mbaresë gjindet në territorin e Japodëve afër Ortoplës, sot Stinica në Lice. Ky quhet *Parentum ose *Parentium. Se cilës fjalë i përgjigjet sot, nuk dihet. ÃŠmni vetë nuk gjindet i shkruem por etnikoni i tij Parentini po, mbasi përmendet së bashkut me Ortoplinin në mbishkrimin në të cilin caktohet kufini mes tyne dhe dalja në ujnat e rrjedhshme: Ex conventione finis. inter. Ortoplinos. et. Parentinos. aditus. ad. aquam. vivam. Ortoplinis. passus Đ latus. I.; shih: Patsch (Lika in rÃ¶mischer Zeit, fq. 22). Patsch-i në fq. 6 në hartë i vendos rreth Kosinjës së Epërme e asaj së Poshtme. Ky Ãªmen vendi, dashje pa dashje na kujton Parentium në Istrje>ital. Parenzo>serbokr. Poreč. Vetëm këtu gjindet -entium si edhe në Pituntium në Poljicë. Për mÃ¢ tepër, në qoftë se na ka mbetë vetëm etnikoni Parentini, nuk mundemi me ditë a ka rrjedhë prej -ium apo -um. Tue qenë se Ãªmnat e vendeve në gjuhën latine në rasën Ãªmnore shkojnë simbas lokativit (krahaso Mediolanum me Mediolanium simbas lokativit -i në të dyja rasat), Ã¢sht e parandsishme a mbaron rasa Ãªmnore me -ium apo -um. Paralele mes Ãªmnave të vendeve në Liburni e atyne në Japudi o në Istrje ka edhe mÃ¢, psh.: Cissa>ČaÅ¡ka në Pagë (shih: Nast. Vj. XXIX fq. 446) dhe Cissa në Istrjen prendimore (Procurator bafii Cissensis Venetiae et Istriae, Not. dign. II fq. 49, Cons, fq. 354). Në qoftë se Ã¢sht i drejtë mendimi i Jokl-it (Idg. Jb. VIII. fq. 93) se edhe Bulentum>Bulet afër Dubrovnikut (shih: Glasnik XXXI fq. 155) mundet me qenë Ãªmen ilir e me pasë lidhje me fjalën shqipe mbul'im (izvor), në geg. bunon, tosk. buron, atëherë edhe Ãªmni i këtij vendi afër Dubrovnikut mund të krahasohet me Bolentium, nji Ãªmen stacjonit në Dravë në rrugën që çon prej Poetovit në Mursje mes Barcsës e Moslavinës (shih: Kiepert, Formae XVII) të cilin Itin. Hieros. e pranon me mutatio: Bolentia; dmth. Ãªmni Ã¢sht përceptue si mbiÃªmen (shih: Bacuntius); ndërsa Kodi Peutingerian e bjen në ablativ: Bolentio. Grafija e Ptolemeut BolÃ©ntion flet për nji o dmth. gadi për të njajtën zanore si në Bulentum. Rav. përmend gabimisht Ballenilo që ka dalë prej nji leximi jo të drejtë të hartës (i njajti gabim ka ndodhë edhe me Petinitis për Petuntio. Këto ide të mia unë i kam përmendë edhe në Glasnik XXXII fq. 43). Prej këndej ndoshta vjen edhe Ãªmni Picentinum në Panonje i cili përmendet afër prronit të Pleternicës që derdhet në Orljavë (shih: Kiepert, Formae XVII, e simbas kësaj edhe hartën e Klaiq-it). Meqë ky Ãªmen vendi Ã¢sht thuejse i njajtë me mbiÃªmnin që ka dalë prej Picenum>picentinus, ndoshta në këte rasë bÃ¢het fjalë për nji popullatë romake të shpërngulun prej Picenum-it e jo për nji Ãªmen ilir, i cili kishte me të drejtë me u krahasue me Ãªmnin Piquentum në Istri. Përsa i përket qenies së nji mbarese të tillë ilire, mund të jetë që bÃ¢het fjalë për të njajtin rast si në lat. Agrigentum prej greq. AkrÃ¡gas, -ntos ku mbaresa latine ka mbetë prej lakimit greqisht -as, -ntos, me gjasë prej lokativit. Që nji lakim i tillë ka ekzistue edhe në Ãªmnat e përveçëm ilirë e vërtetojnë Dazas, -ntis, Beuzas, -ntis, Panes, -ntis, Pinnes, -ntis etj. Por jo vetëm kaq. Ky lakim ka ekzistue edhe për Ãªmnat ilirë të vendeve. Për këte na flet Maluentum në Italinë e jugut që në monedha gjindet i shkruem në trajtën Malies, e kjo e mbramja në vetvedi Ã¢sht nji rasë Ãªmnore, (shih: PW IX fq. 740). Kjo domethanë që -entum Ã¢sht nji lokativ ilir i përcjellun në trajtën latine. Sigurisht nji lakim të tillë kanë ndjekë edhe Ãªmnat e lumenjve. Për stacionin romak në rrugën prej Sirmjes në Servitium Ad Basante kam pohue se në veshtrimin fonetik përkon krejtsisht me fjalën Bosut. Mrekullija këtu qëndron në faktin se nuk shohim ndrrim të gjinisë si me Ãªmnat e lumenjve të tjerë psh. lat. Savus, Dravus, Oeneus>serbokr. SÃ¡va, DrÃ¡va, Una, ku gjinija e Ãªmnave ndjekë fjalën reka ndërsa në lat. fjalën fluvius. Bacuntius-i që përmend Plini Ã¢sht padyshim nji mbiÃªmen që ka rrjedhë si edhe mbiÃªmni tjetër Pessinuntius prej Pessinūs, -ūntos, i cili mundet me qenë gjithashtu edhe varjanti grek Pessinūntios i latinizuem, me fjalë të tjera nji mbiÃªmen prej Ãªmnit ilir Basante. -cu- në vend të -sa- , sigurisht Ã¢sht gabim i mÃ¢vonshem i atyne që kanë rikopjue kodikun, për arsye se Bacuntius nuk mundet kurrsesi me pasë lidhje me Bosut, Ãªmen ky i fundit të cilin sllovenët me siguri kanë muejt me e ndie kur kanë ardhë në këto anë. Gjithashtu trajta serbokroate nuk shfaq kurrfarë ndryshimit për rrokjen ti si në Sontius>Soča (për këte shih: Bibl. del Arch. rom. s. II. v. 3, fq. 131; edhe RamovÅ¡, Slavia I, 28). Kjo Ã¢sht nji arsye mÃ¢ tepër për me na diftue në se Bacuntius-i i Plinit nuk ka ekzistue në popull, porse autori vetë e ka shpikë këte fjalë që t'i përkonte me fjalën fluvius. Të njajtat gabime dhe shmangie të grupit ti në trajtën serbokroate i vejmë oroe edhe në Ãªmnin e ishullit Solentia (Tab. Peut) > (në mesjetë) serbokr. Sulet (shih: hartën e Klaiq-it), sot Å olta. Fjala Sulet kërkon si bazë të vetën *Solentum ose Solenta, kjo e fundit rezulton edhe te Rav. V, fq. 24. Kah ana tjetër, Scylax shkruen OlÃºnta pa ti vetëm se len me ra s-në në fillim të fjalës sikurse e kemi pa edhe në fjalën Codras për Scodra ndërsa shtohet në Sanderva (shih: Tab. Peut.) për Anderba vërej Itin. Ant. PW I 2123 për shkak se s-ja Ã¢sht: "s Spinut(i) (shih: Glasnik XXXII, 42). Prej Ãªmnave që përmend Plini, këtij ishulli i përshtatet etnikoni Colentini, sepse, thotë autori në III 142: Petunt (lexo: Salonis iura) et ex insulis Issaei, Colentini, Separi, Epetini. Në këte fjali ka sigurisht gabime, sepse, bie fjala, Epetinë-t nuk janë banorë të ishullit, por jetojnë afër Spljet-it në sterë. Cons (vep. cit.) Ã¢sht i mendimit se Colentini lidhet me Sholtën ndërsa Mayhoff në botimin e ri të Plinit të vjetit 1906 (Teubner - I Â§ 290) e korrigjon këte simbas Detlefsen-it e e shkruen Solentini. Pra edhe këtu kemi të njajtin gabim në rrëfimet e Plinit përsa i përket s-së si në fjalën Bacantius. Mbas sa thashë mÃ¢ nalt, Ã¢sht e muejtun që ishulli Collentum, për të cilin Plini III, 140 thotë se gjindet larg Zarës XXV m.p. ose nuk ka lidhje me Colentini-n, ose në qoftë se ka atëherë lypet me korrigjue shkronjen e fillimit. Simbas të dhanave të Plinit përsa i përket distancës, Buliqë e ka identifikue këte ishull me Murter që gjindet në jug të Vërgadës. Ndërkaq, në qoftë se Colentini Ã¢sht etnikon që ka dalë prej Collentum, e nga ana juridike këta banorë ishin banorë të konventës së Solinës, atëherë nuk mundet me qenë Murter-i ky ishull për arsye se ishulli Murter i përkitte Liburnëve, që jetojshin në konventën e Skradinës. Nuk ka rrugëdalje tjetër përveçse me pranue se Collentum nuk ka aspak lidhje me Colentini ose me e korrigjue e me e bÃ¢ *Sollentum, prej të cilit me të drejtë ka rrjedhë Sulet. Ravennas e shkruen me të njajtin gabim Celentum. Ptolemeu II 16,13 këtu i ka ngatërrue krejt punët. Simbas tij SkardÃ³na Ã¢sht ishull në të cilin janë dy qytete Ã€rba kaÃ¬ KÃ³llenton. Kjo Ã¢sht e pamuejtun, sepse dy Ãªmnat e fundit shenjojnë dy ishuj. Në qoftë se sot kena nji vend Sulet>Å olta atëhere kjo sigurisht Ã¢sht trajtë italiane e jo serbokroate. Trajta italiane Solta ka mbetun prej serbokroatishtes në këte mënyrë: e-ja e patheksueme ka ra sikur në Olib > Ulbo < AlÃ²ep, simbas Konstantinit r-l. Serbokroatishtja e vjetër nuk i përmban këto disimilime: Krkar për shembull. ÃŠmen tjetër lumi që shfaq të njajtin lakim me të njajtën mbaresë si Basante>Bosut, Ã¢sht Daranto, flumen Daranti, shek. 14 (shih: Jireček, Romanen I, 59) ndërmjet Orahovcit (populli thotë Oravac) dhe Dobrotës në Grykat e Kotorrit. Sot këtij vendi i përgjigjet Ãªmni Ljuta, që Ã¢sht gjÃ® edhe vendbanim njikohësisht. Nuk përjashtohet që të bÃ¢het fjalë edhe për nji përkthim ose për nji Ãªmnim të ngjashëm. Daranto mundet me pasë të njajtën bazë si Druentia>Durence në Francë (shih: d'Arbois de Jubainville, Les premiers habitants de l'Europe, II, fq. 153 vijim) Drūna>DrÃ´me dhe shumë të tjera), Drina (shih: Mladenov, Spisanie na Bъlg. Akad. X, fq. 41 e vijim), por gjithashtu Daranto kishte me muejtë me u krahasue edhe me Tarento në Italinë e jugut e Tara, për arsye se ndrrimet mes t- e d- gjinden mÃ¢ shpesh në emnat ilirë (krhs. Glasnik XXXII fq. 35). 5. -estae, -istae (krhs. Glasnik XXXI , 154 vijim, XXX, 41) Këtu do të vÃª në dukje disa shÃªmbuj të ri përsa i përket këtyne mbrapashtesave ilire. Ndër këto hyn edhe Perast-i në Gryka të Kotorrit. Simbas theksit të Vukovës PÃ¨rast, mund të mbrrijmë në përfundimin se theksi i vjetër ka qenë PerÃ¤st, pra mbÃ® mbrapashtesën. Në dëshmite mÃ¢ të vjetra që sjell Jireçeku, (Romanen I, 50) duket se a-ja gjindej në rrokjen e parë e se metateza e zÃ¢noreve ka ardhë mÃ¢ vonë: në 1330 Paresto, Pareste, ndërsa qysh prej 1370 me metatezë si në trajtën serbokroate dmth. Perasto. Kështu thuhet edhe sot në italisht. Metateza serbokroate mundet ta ketë burimin në të folmen popullore. Ndoshta populli ka gjetë nji lidhje mes kësaj fjale e fjalës pero (dmth. pupël). Këtu ne do të na ndihmonin rrëfime e shprehje të urta, nqs ka të tilla. Mbi bazën e trajtës serbokroate janë themelue edhe trajtat e tjera italiane. Simbas asimilimeve italiane sanato danaro ka lindë në 1366 Parast (Acta et dipl. Alb II nr. 219), Parasto. Mandej me sinkopë si në virasca> frasca, voragine>frana etj., ka lindë në 1431 Prasto. Përveç këtyne, Jireçeku përmend edhe Pirasto, ku e-ja Ã¢sht trajtue si në reverire (Petrarca)â€”riverire. Pra format italiane nuk munden me na ndihmue për me gjykue tingujt e trajtave serbokroate tue qenë të gjitha të bazueme në variante serbokroate. Nuk kanë vlerë si në rastin Buccariâ€”BÃ kar. Nqs. trajta mÃ¢ e vjetër Ã¢sht njikohësisht edhe mÃ¢ afër origjinalit (Nevest Glasnik XXIX, 155) atëherë padyshim edhe këtu kemi nji Ãªmën vendi ilir me -este si në AtÃ©ste> Este ndër venecianë me theks në zanore. Në Ãªmnin venecian ka ra ad (me fjalë të tjera mund të merret me mÃªnd edhe trajta *Adeste simbas fonetikës veneciane) sepse Ã¢sht bÃ¢ nji me parafjalën ad. Pra *ParÃ¨st>PÃ¨rast Ã¢sht shoqë i Bigeste-s, trajta e të cilit sot nuk Ã¢sht gjendë endÃ¨, nqs se ekziston. Por dihet vÃªndndodhja. Ã‚sht Humac-i i sotshëm në Hercegovinë. a-ja në *Parëst nuk Ã¢sht krejtsisht origjinale sepse përndryshe si zanore atone do të kishte kalue në o; krahasÃ² Salona>Solin, *quaresima>korizma. Mund të rrjedhin vetëm prej gjysëmzanoreve ъ, ь, të cilat prap munden me pasë si burim ŭ ose ĭ. Për këto arsye krahasimi i Jireçek-ut me Ãªmnin e fisit ilir Pirustae i cili banonte në kufÃ® me Maqedoninë e që nuk mbrritte deri në Boka të Kotorrit, Ã¢sht i justifikuem. Në qoftë se Perast e Pirustae kanë qÃªnë pernjimend identikë, mund të bÃ¢het fjalë si në Gjeverske, Imota etj. për të njajtën kategorÃ¬ Ãªmnash ilir për të cilën ka shumë shÃªmbuj. Megjithatë, unë nuk besoj që Perast e Pirustae janë njisoj për faktin se për ŭ-në duhet të kishim pasë a, krahasÃ² Muccurum > Makar, *Buccirum > BÃ kar. Këtu mund të rreshtohet trajta serbokroate Parast e cila dëshmohet në dokumente latinisht e italisht por që nuk Ã¢sht mÃ¢ e vjetra. Se cila Ã¢sht baza e vërtetë *Pireste apo *Pureste nuk mund të dihet. Dihet vetëm kjo, që futet në vargun e Ãªmnave ilirë të vÃªndeve, të cilët mbarojnë me -este e me theks në mbrapashtesë. ÃŠmnat e vÃªndeve me mbrapashtesë -st kanë muejtë me pasë theksin edhe në temë. DëshmÃ¬ për këte tip Ãªmnash vÃªndesh gjejmë në Drivastum (për dëshmi mesjetare të këtij Ãªmni kqyr: Acta e diplomata Albaniae). DrÃvaston nuk ka theks ilir siç difton edhe trajta e sotshme shqëpe Drishti. i-ja e mbaresës Ã¢sht e trajtës së shqueme. Fjala Drisht Ã¢sht nji zhvillim krejt normal i Drivastum-it. v-ja ka ra si në buał cÃ¡ephalus, kanep < *cannapus etj. Nji dobësim i tillë vÃªhet oroe edhe në formën Drivest të cilën e përdorin në të shkrueme raguzhanët (shih: Acta et diplomata etj., Jireçek, Romanen I, 50). Ky dobësim ka ndodhë në DalmacÃ¬ edhe me Ãªmna të tjerë si KÃ¡tera, Spaletum etj. (krhs.: Glasnik XXXII 32, dhe Nast. Vj. XXVI, 25). Në gjÃ»hën serbokroate nuk kanë mbetë gjurmë por kemi Kotor si edhe jastog < astacus, kështu si edhe Drivost e Drevos, (krahasÃ² edhe Pilot me Pulati, PolÃ¡thoi, lat. Polatum (dëshmitë e Jireçek-ut, Romanen I, 59). Prej kësaj del se ky dobësim i zanores a ka ardhë në dalmatinishten e vjetër e në shqëp mbas ardhjes së sllavëve në këto vise. e<-a lidhet me i-në e patheksueme në diftongun ie i cili para bashtinglloreve Ã¢sht bÃ¢ i, psh. prift *TьrÅ¾Ã¨stь. Kjo trajtë nuk ekziston fare. Në qoftë se RamovÅ¡ (Slavia I, 235) rindërton si theks mÃ¢ të vjetër *TьrÅ¾ьstь‛ (me theks në fund të fjalës) për mbiÃªmnin tьrÅ¾ьstьskъ‛ atëherë ky Ã¢sht plotësisht i justifikuem edhe prej Ãªmnave të vendbanimeve sllave. Por ky theks ka ardhë simbas fjalës sllovene třst Schilfrohr (kështu e ka interpretue këte Ãªmën vÃªndi Valvasor, Die Ehre des Herzogtums Crain 1699 III 589), prstâ€”serbokroat. p`rst sepse nuk përputhet as me romanen TergÃ©ste>Trieste; në fakt asgjÃ¢ nuk flet për theksin e hershëm ilir o roman sepse Ã¢sht risÃ¬ sllovene. Theksi që kanë vue sllovenët mundet me dalë në këte rasë vetëm prej shndërrimeve të zanoreve. Me sa kam pa deri më sot, tue u marrë me studimin e barbarizmave romane e Ãªmnat e vÃªndeve, sllovenët e ruejnë theksin roman. Këte çashtje duhet në të vërtetë me e shqyrtue mÃ¢ mirë. Splĕt psh. pasqyron krejtsisht theksin SpÃ¡latum>SpÃ¡letum>*SplÃ©tum si edhe *CÃ³lapis (Colops-i i Dionit)>*CÃ³lepis (shih këtu dobsimin e a-së. Mund të shtojmë edhe cÃ¡nnapa>rum. CÃ®nepă) > *Klpa>KÃ¼pa. Meqë deri më sot nuk kemi gjetë shÃªmbuj, e-ja e theksueme romane në daç e hapun në daç e mbyllun ( natyrisht tue përjashtue pozicionin para r+bashtingllore.) ka kalue në gjysëmzanore. Dalim në përfundimin se Třst, TrstÃ (slov.)â€”T″rst (serbokroat.) që përdorim na ka si bazë *TÃ©rgeste>*T‛rÅ¾ьstь>TrÅ¾ьstь‛. Shembuj për kalimin Ã©->ь gjejmë në Nedinum > Nadin, JÃ¡derae > Zadьrь, SÃ¡nsecum > *Sosьkъ > Susak, VenÃ©tici > Bьnetьci etj. Shtrohet pyetja se ç'raport ka trajta sllovene me atë romane (në këte rasë friulane). Sido që të jetë puna, Trieste bazohet mbÃ® TergÃ©ste, sepse në Ter-in e patheksueme ka mbetë metateza Tre. (krahasÃ² metatezën e anasjelltë në Crepsa>Cherso, vendi *Cressa në drejtim të Chersano-s. Para se të ndërhynte metateza kemi: ge>i si edhe në argentum> arint(friul.) Kështu përftojmë edhe TergÃ©ste>*TeriÃ©ste>*Treieste>Trieste. Ndërsa trajta sllovene, përkundrazi, dëshmon se ge>Å¾ si psh. në tergere>engad. terdscher grÃ¶dn. tierger. Kjo Å¾ duket qartë në mbiÃªmnin slloven trÅ¾aÅ¡ki. Nji ndërrim të tillë e kemi edhe për j-në: raja>raÅ¾a, majus>maÅ¾, judaeus>Å½ydov(in). I njajti rezultat gjindet edhe në retorumanisht në fillim të fjalës: geminus>zimul (Cormons), ndërsa në dialektet e tjera dÅ¾ ose Å¾. Prej këtu rrjedh se në friulat. ge mbas bashtingllorjet, Ã¢sht bÃ¢ dÅ¾ në kohën e ardhjes së sllovenëve e se prej këndej mÃ¢ vonë Ã¢sht zhvillue tue dhanë i në disa dialekte. Pra ge në këtë fjalë ka dhanë të njajtin rezultat si edhe ce në duce>duÅ¾, duÅ¾d, cruce>kryÅ¾ь, calice>kaleÅ¾. Përfitoj nga rasa për me sqarue mÃªndimin tem lidhun me këte çashtje. Fjalët e fundit në dialektin friulan, në Akuilejë, dëshmojnë se jemi në kohën kur sllovenët bÃ¢hen të kështenë. Vetëm prej këndej ka muejt me ardhë termilonogjia e jonë kristianoâ€”latine. Ã‚sht thanë cruce>*croge si edhe në dialektet e tjera veneciane e prej këtu ka mbetë në venetisht croze=friul. cros, (krah. vicinus>*viginus> ven. vesin= friul. vizin e Ãªmni i vendit Vizhinada. Që crux ka ardhë tek na përmes Akuilesë dëshmon edhe BrishqekryÅ¾ь. Në doge>duÅ¾, duÅ¾d nuk ka pasë nji kalim të tillë për shkak se d-ja nuk Ã¢sht qëellzore, por psh. gjindet në judaeus>Å¾ydovinь falë qëellzores Å¾. Kjo mënyrë dyfishe theksimi gjen paralelin e vet edhe në emërtimet e tjera të ndryshme topografike në DalmacÃ¬. Sllovenët për ishullin Krk kanë ruejt formën e vjetër ilire Curicum kur romanët e atjeshëm dolën e e lanë atë vÃªnd tue themelue (Civitas) *vetula>Vekla, Vikla, Veglia. Kjo gja nuk na ndihmon ne me zbulue a kanë gjetë ilirë aty sllovenët kur kanë ardhë a jo. Por nji fakt Ã¢sht i sigurtë, se emërtimi Curicum ishte ende në përdorim e se mÃ¢ vonë romanët e zÃ¢vendsuen me nji të rÃ¬. Po këte mund të themi edhe për theksin e dyfishtë në fjalën Tergeste. Në qoftë se në DalmacÃ¬, në territorin venecjan, Mesapje e MaqedonÃ¬ këtë mbrapashtesë toponimike e ndeshim në formën -este, në Panonje do të hasim variantin -ista: Jovista (shih: Glasnik XXXII 13.). Shndërrimi Ramista (Itin. Burd.) = Remista, Rav. afër Poetovës PW IX 136; Sonista (Tab. Peut.), Rav shndërrohet në =Sunista (Itin. Burd.), të ketë Holder (Altceltischer Sprachschatz II) e rreshton mes Ãªmnave keltë. Theksojmë menjiherë se varianti -ista del edhe në DalmacÃ¬ por në trajtën e Ãªmnave të popujve që kanë rrjedhë prej Ãªmnave të vÃªndbanimeve: Burnumâ€”Burnistae, Splonumâ€”Splonistae; kurse për Armistae apo Arinistae (Plini III, 22, 143) nuk dihet as për qytetin e tyne as për vÃªndbanimin. Tomaschek-u në PW II 1200 piketon vetëm Ãªmnin e vÃªndit ArÃnista në TosknÃ¬ në Epir. i-ja ka qenë e shkurtë siç mund të shihet edhe prej Ãªmnit Deraemestae. Se si ka qenë kjo i në Panonje s'kemi si me e ditë për arsye se asnji prej këtyne Ãªmnave që përmendem nuk ka mbijetue. Në pamje të parë duket se në Panoni kemi edhe nji varjant: -esta, por nuk mÃªndoj se Ã¢sht kështu. BÃ¢het fjalë për Segesta-ën e Plinit III 131= hÃ© SegÃ©stÃ¨ në Apjanë. Identifikohet me Siskun i cili në kohën e romakëve u quete Siscia (për raportin mes trajtës serbokroate e asaj latine shih: Zfr. Ph XXXVI, 654.) Straboni e Apiani edhe vetë Plini e shkruejnë mÃ¢ tej këte Ãªmen në nji trajtë mbiÃªmnore: hÃ© SegestikÃ© (kupto: polis = qytet) që lidhet me Segestica (kupto: insula = ishull). Straboni e Plini dallojnë fare kjartë Segestica e Siscia. EngÃºs dÃ© tēs Segestikēs hÃ©sti kaÃ¬ hÃ© SÃskia froÃºrion, Straboni 7, 5, 2= Colapis in Saum influens iuxta Sisciam gemino alveo insulam ibi effecit, quae Segestica appellatur, Plini III, 148. Ã‚sht, pra, jashtë çdo dyshimi se Segestica e Siscia janë dy Ãªmna të ndryshëm që na kujtojnë Dubrovnik e Raguzë në DalmacÃ¬ të cilët fillimisht, ishin edhe këto Ãªmna vendesh të ndryshëm kojshi me njeni-tjetrin. Vendet mÃ¢ vonë janë bashkue por Ãªmertimet e ndryshme kanë mbetë. Krahas kësaj ja vlen të përmendet edhe diçka tjetër. Siç më bÃ¢n të dijtun Dr. Hoffiler, në muzeun arkeologjik të Zagrebit gjinden objekte prehistorike të zbulueme në gadishullin që krijohet prej lumit të Kupës para se ky të derdhet në Savë. Ky gadishull sot quhet Pogorelec. Meqë gjindet mes dy lumenjsh, atëherë duhet kërkue këtu Segestica insula-n e Plinit. Këtu, sikur del prej gërmimeve, ka jetue nji popullsÃ¬ prehistorike. Ndërsa Siscia sikur e vendos në hartë baron Marsigli, anëtÃ¡r i komisionit i cili ndryshoi kufinjtë mbas paqës së Karlovacit (e këtë vendndodhje në hartë përdor edhe Veith, Die FeldzÃ¼ge des C. Julius Caesar Octavianus in Illyrien në hartën e vet nr. 7, 47, fq. 51), u gjindte në anë e djathtë të bregut të Kupës mes rrjedhjeve të Svibicës e Shkulecit, aty ku sot gjindet Stari Sisak. Pra, Segesta e Siscia kanë qenë dy vende krejt të afërta por të ndryshme. Me të drejtë shtrohet pyetja nëse Segesta Ã¢sht krejtësisht fjalë ilire e jo vetëm për faktin se Segesta Ã¢sht vendbanim prehistorik, por edhe pse homonimet e saj gjinden të shpërndame kudo. Segestica del në Hispanjen e Poshtme (cf. Holder II); mbas kësaj kena Segesta në bregdetin verior të Siqëlisë ku Ã¢sht shndërrue në AkÃ©ste. Këtu bÃ¢het fjalë për Ãªmnin mitologjik grek SegÃ©stÃ¨ (= EgÃ©stÃ¨), që ka ndryshue i pari. Segesta, për saktësÃ¬, Ã¢sht nana e themeluesit të këtij qyteti që u thirrte AigÃ©stes (Acestes). (shih: Roscher, Gr. rÃ¶m. Mythologie II 598. Në Ligurje kemi Segesta Tigulliorum > Sestri di Levante. Nuk dihet a ka ndonji lidhje etimologjike me këte të fundit Segu(e)stero>Sisteron (Basses-Alpes) në Galje. (shih: GrÃ¶hler, Ãœber Ursprung und Bedeutung franz. Ortsnamen, fq. 332.) Fakte të tilla më bÃ¢jnë me mÃªndue se Segesta e Panonjes nuk mundet me qenë Ãªmen iliroâ€”epirotas por Ã¢sht ose parailire, ose e mbartun prej romakëve. Për këte mundsinë e mbrame mundet me dëshmue mÃ¢ saktë edhe nji rrethanë tjetër. Plini na thotë se Segesta Ã¢sht hyjnesha e të mbjellunave (shih: Roscher vep. cit., II, 221 dhe V, 598) Gjithashtu Segesta Tigulliorum na shtjen ndër mend epitheton ornans Augusta Taurinorum>Torino. Shtesën Augusta e kanë marrë shumë qytete të perandorisë romake në shenj nderimi ndaj Oktavjan Augustit (shih: Longnon, Les noms de lieu de la France, Â§ 555.) Kësisoj, romakët i kanë kushtue hyjneshë së tokës Segestës, apo Segetijes sikur ende quhej në at kohë, tokat mÃ¢ pjellore e këto vÃªnde kanë marrë Ãªmnin e saj si epitheton ornans. Ky shpjegim përjashtohet për Segestën e Panonisë për arsye se romakët kur e pushtuen Panoninë e hoqën nji Ãªmën të tillë (SegestanoÃ). Nuk mbetët, pra, veç se mundësija e parë, që Segesta Ã¢sht Ãªmën parailir e se ky Ãªmen nuk duhet të futet në listën e Ãªmnave ilirë që mbarojnë me -este. Zagreb, 20 Prill 1923 Përktheu prej serbokroatishtes: Dr. Arben Marku (vijon numrin e ardhshëm) 1) Marrë prej revistës Â«Arhiv za Arbanasku starinu, jezik i etnologijuÂ», libri i parë, pjesa I-II, Beograd 1923. Redaktor Prof. Henrik Barić. Termat e fjalët greke qi përdoren në ketë artikull janë transkriptue në alfabetin latin. Gjithashtu, aty ku ka qenë e mundun, janë ftillue shkurtimet bibliografike, të cilat mÃ¢ së shumti paraqiten të atilla sa me e bÃ¢ tekstin të vështirë me u kuptue prej nji lexuesi të rëndomtë. 2) Germa l ka nÃªn tÃª nji rreth qi për arsye grafike nuk muejtem me e paraqitë. Tue qenë se Ã¢sht nji sonante kjo duhet lexue sikur të ishte ël. 3) Idem: r-ja Ã¢sht në këte rasë sonante indoeuropjane. Prandej lexo: ërm. 4) Idem.